محله، در سنت شهر ایرانی، تنها یک محدوده مسکونی نبود؛ شبکهای از روابط انسانی، آئینها و فضاهای عمومی بود که هویت شهری را شکل میداد. امروز با تغییر الگوهای شهرسازی، بسیاری از این کارکردها کمرنگ شدهاند، اما هنوز در دل بافت قدیمی همدان محلههایی چون جولان نفس میکشند؛ محلهای که میراث معماری و مذهبی آن، پیوندی ناگسستنی با حافظه جمعی شهر دارد.
در همین چارچوب، اعلام خبر مرمت حسینیه جولان از سوی مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان، بار دیگر توجهها را به ضرورت حفاظت از بناهای مذهبی در بافت تاریخی شهر جلب کرده است؛ بناهایی که صرفاً کالبدی آجری نیستند، بلکه کانونهای شکلگیری سرمایه اجتماعیاند.
حسینیه جولان؛ بنایی در قلب یک ساختار تاریخی
مدیرکل میراثفرهنگی استان همدان، در دیدار با هیأت امنای مسجد تاریخی جولان با اشاره به جایگاه این بنا در بافت قدیمی شهر، تأکید کرده است که حسینیه جولان از جمله بناهای واجد ارزش تاریخی، فرهنگی و مذهبی استان به شمار میرود؛ بنایی که افزون بر کارکرد آئینی، بخشی از هویت محله جولان را نمایندگی میکند.
هیأت مذهبی جولان با بیش از یک قرن قدمت، از قدیمیترین هیأتهای مذهبی همدان محسوب میشود. استمرار فعالیتهای مذهبی در دهههای متمادی، این فضا را به یکی از کانونهای آئینی و اجتماعی شهر تبدیل کرده است. در ساختار محلهای همدان قدیم، چنین فضاهایی قلب تپنده محله بودند؛ همان نقشی که «چمن» یا میدانچه مرکزی در سازمان فضایی ایفا میکرد.
بنای حسینیه به شیوه معماری دوره معاصر و با مصالح آجری ساخته شده و به لحاظ کالبدی نیازمند مرمتهای تخصصی است.
به گفته محسن معصومعلیزاده، ساماندهی اصولی این بنا باید به گونهای انجام شود که ضمن حفظ اصالت معماری، ایمنی و کاربری آن نیز ارتقا یابد. این تأکید بر «اصالت»، نکتهای کلیدی در فرآیند مرمت است؛ زیرا هرگونه مداخله غیرکارشناسی میتواند به تخریب تدریجی ارزشهای تاریخی بنا منجر شود.
جولان؛ تلاقی جغرافیا، آئین و معماری
محله جولان یکی از محلههای ریشهدار همدان است؛ محلهای که در بستر گسترش تاریخی شهر شکل گرفته و همچنان بخشی از بافت کهن را در خود حفظ کرده است. در ساختار سنتی همدان، هر محله دارای مسجد، حمام، نانوایی و بازارچه بود و روابط اقتصادی و عاطفی میان ساکنان در همین فضاها شکل میگرفت.
در چنین الگویی، بنای مذهبی نهتنها محل عبادت، بلکه مرکز همبستگی اجتماعی بود. آئینهای مذهبی، مراسم سوگواری و مناسبتهای جمعی در این فضاها برگزار میشد و نسل به نسل انتقال مییافت. از همین منظر است که معصومعلیزاده تأکید میکند صیانت از بناهای مذهبی تاریخی، صرفاً حفاظت از یک کالبد فیزیکی نیست، بلکه پاسداری از سرمایههای معنوی و هویت اجتماعی شهر است.
اگر این بناها تضعیف یا متروک شوند، شبکهای از روابط اجتماعی نیز آسیب میبیند. گسست در این پیوندها، به تضعیف سرمایه اجتماعی میانجامد؛ مفهومی که امروز در شهرهای مدرن، بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید است.
مرمت؛ اقدامی فنی با پیامدهای اجتماعی
مرمت حسینیه جولان، در نگاه نخست، پروژهای فنی به نظر میرسد؛ اما در واقع اقدامی اجتماعی و فرهنگی است. مرمت علمی، مستلزم مطالعات تاریخی، آسیبشناسی دقیق سازه، انتخاب مصالح همگون و رعایت ضوابط تخصصی است. هدف، بازگرداندن بنا به وضعیت اولیه نیست، بلکه تثبیت و احیای آن در چارچوبی اصولی است.
مدیرکل میراثفرهنگی استان همدان تصریح کرده است که رویکرد این ادارهکل، حمایت از حفظ و احیای بناهای دارای ارزش تاریخی در چارچوب ضوابط فنی است تا این فضاها همچنان به عنوان کانونهای فعال فرهنگی و مذهبی در خدمت جامعه باشند. این تأکید بر استمرار کارکرد، نشان میدهد که مرمت قرار نیست بنا را به شیئی موزهای تبدیل کند؛ بلکه باید حیات اجتماعی آن را تقویت کند.
تعامل 3جانبه؛ شرط حفاظت پایدار
یکی از نکات مهم در این فرآیند، تعامل میان میراثفرهنگی، هیأت امنا و جامعه محلی است. بناهای وقفی و مذهبی بدون مشارکت ذینفعان محلی قابل حفاظت نیستند.
هیأت امنا بهعنوان متولیان مستقیم بنا، شناخت دقیقی از نیازهای کاربری دارند و میراثفرهنگی چارچوب تخصصی و حفاظتی را فراهم میکند.
معصومعلیزاده نیز بر همین تعامل سازنده تأکید کرده و آن را راهکاری مؤثر برای حفاظت پایدار آثار ارزشمند بافت تاریخی دانسته است. این همکاری اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند به الگویی برای دیگر محلات تاریخی همدان تبدیل شود.
صیانت از بناهای شاخص محله جولان، به معنای حفاظت از هویت تاریخی شهر است. در بافتهای تاریخی، هر بنای مذهبی گرهای در شبکه هویت شهری است. تقویت این گرهها، انسجام کل ساختار را حفظ میکند.
مرمت حسینیه جولان، در صورت اجرای دقیق و نظارت مستمر، نهتنها به استحکام کالبدی بنا میانجامد، بلکه پیوندهای اجتماعی محله را نیز تقویت میکند. احیای چنین فضاهایی میتواند زمینه بازگشت بخشی از کارکردهای محلهای را فراهم آورد؛ کارکردهایی که در شهرسازی مدرن کمرنگ شدهاند.
محله جولان، با پیشینه تاریخی و ساختار معماری خاص خود، بخشی از هویت زنده همدان است. حسینیه این محله، فراتر از یک ساختمان آجری، ظرف خاطرهها و آئینهایی است که نسلها در آن شکل گرفتهاند.
مرمت این بنا اگر با رویکرد علمی، مشارکتی و میراثمحور دنبال شود، میتواند گامی مهم برای صیانت از سرمایههای معنوی شهر باشد. در شهری با پیشینه کهن چون همدان، حفاظت از چنین فضاهایی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای تداوم حیات فرهنگی و اجتماعی است.
