آموزش تابآوری کودکان سرمایهگذاری حیاتی برای ساختن آیندهای سالم است
آموزش تابآوری به کودکان امروز به یکی از ضرورتهای انکارناپذیر نظامهای تربیتی و آموزشی تبدیل شده است؛ ضرورتی که اهمیتی کمتر از آموزش خواندن، نوشتن و ریاضیات ندارد. کودکان در دنیای معاصر با مجموعهای از فشارهای تحصیلی، چالشهای اجتماعی، تأثیرات فضای مجازی و تغییرات سریع محیطی روبهرو هستند و برای مواجهه سالم با این شرایط، نیازمند مهارتهایی بنیادین هستند.
تابآوری بهعنوان توانایی مقابله مؤثر با سختیها، شکستها و استرسها و بازگشت به تعادل روانی، به کودکان کمک میکند نهتنها از بحرانها عبور کنند، بلکه با قدرت و آمادگی بیشتری مسیر رشد خود را ادامه دهند. نبود این مهارت، کودکان را در معرض خطرات جدی در حوزه سلامت روان و موفقیت فردی و اجتماعی در آینده قرار میدهد.
تابآوری به معنای مصونبودن از شکست نیست، بلکه توانایی برخاستن پس از زمینخوردن است. این توانمندی مجموعهای از مهارتها از جمله تنظیم هیجان، حل مسأله، خوشبینی واقعبینانه، انعطافپذیری فکری و حفظ روابط اجتماعی مثبت را دربرمیگیرد.
کارشناسان نیز در این باره بر این باور هستند که ریشههای تابآوری در سالهای اولیه زندگی شکل میگیرد. تعاملات ایمن با مراقبان اصلی، تجربه مواجهه با چالشهای متناسب با سن و احساس حمایت از سوی محیط، زیربنای شکلگیری این توانایی حیاتی است. از این رو، آموزش تابآوری به کودکان یک فرآیند آگاهانه و هدفمند برای تقویت این پایهها محسوب میشود.
پرورش تابآوری مسئولیتی صرفا محدود به والدین نیست
پرورش تابآوری مسئولیتی صرفاً محدود به والدین نیست. مدارس نقش تعیینکنندهای در این زمینه ایفا میکنند؛ از جمله با ایجاد محیطی امن، تشویق تلاش بهجای تمرکز صرف بر نتیجه نهایی، گنجاندن مهارتهای زندگی در برنامههای درسی و ارائه خدمات مشاورهای مؤثر است، مربیان نیز با رفتار و گفتار خود میتوانند ذهنیت رشد را در کودکان تقویت کنند.
همچنین در سطحی گستردهتر، جامعه با فراهمکردن فضاهای بازی ایمن و در عین حال چالشبرانگیز، دسترسی به فعالیتهای هنری و ورزشی و ایجاد شبکههای حمایتی برای خانوادهها، بستر لازم برای رشد تابآوری در کودکان را مهیا میسازد.
برخی دیگر از کارشناسان بر این موضوع تأکید دارند که آموزش تابآوری کودکان یک انتخاب نیست، بلکه سرمایهگذاری حیاتی برای ساختن آیندهای سالمتر و مقاومتر است، کودکانی که این مهارت بنیادین را در خود پرورش میدهند، در بزرگسالی توانایی مواجهه با چالشهای اجتنابناپذیر زندگی، درسگرفتن از سختیها، ایجاد روابط معنادار و دستیابی به ظرفیتهای بالقوه خود را خواهند داشت. اولویتدادن به آموزش تابآوری در خانه، مدرسه و جامعه، به پرورش نسلی میانجامد که نهتنها از پس مشکلات برمیآید، بلکه قادر به شکوفایی و ایجاد تغییرات مثبت در جهان پرتلاطم آینده است؛ میراثی ارزشمند که میتوان برای کودکان به یادگار گذاشت.
اهمیت آموزش تابآوری به کودکان کمتر از خواندن ، نوشتن و ریاضی نیست
یک دکتری روانشناس در همین باره با اشاره به نقش کلیدی تابآوری در سلامت روان کودکان میگوید: تابآوری معمولا بهعنوان توانایی بازگشت به وضعیت اولیه و دستیابی به رشد مثبت در مواجهه با دشواریها و شکستها تعریف می شود.
احمد قرهخانی معتقد است تابآوری کودکان در دهههای اخیر بهعنوان یکی از مفاهیم بنیادین در روانشناسی رشد و سلامت روان مورد توجه روزافزون قرار گرفته است.
کودکان در تعامل مستمر با عوامل خطر فردی، خانوادگی و محیطی قرار دارند، اما واکنش آنها به این ناملایمات یکسان نیست؛ برخی دچار آسیبپذیری شدید میشوند، در حالیکه برخی دیگر توانایی سازگاری و بازگشت به کارکرد عادی را حفظ میکنند.
قرهخانی تأکید میکند: تابآوری در ادبیات علمی یک ویژگی ایستا نیست، بلکه فرایندی پویا، چندبعدی و وابسته به زمینههای فرهنگی- اجتماعی است که به مرور آن، کودک میآموزد چگونه در مواجهه با خطر و تنیدگی، از ظرفیتهای فردی و شبکههای حمایتی خود بهره گیرد.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت موجود در کشور میگوید: در ایران، شواهد اپیدمیولوژیک اخیر نشان میدهد که نیاز به توجه نظاممند و برنامهریزیشده به تابآوری کودکان بیش از گذشته احساس میشود. بهعنوان مثال، در یک مطالعه بزرگمقیاس که روی ۷۱۴ کودک ایرانی ۹ تا ۱۲ ساله و با استفاده از پرسشنامه «نقاط قوت و دشواریها» انجام شد، مشخص شد حدود ۲۴ درصد از کودکان در طبقات «مرزی» یا «غیرطبیعی» قرار دارند.
به گفته وی، مطالعات نشان میدهد که بخش قابل توجهی از کودکان ایرانی در معرض فشارهای روانی و محیطی قرار دارند و کارکرد آنان نسبت به شرایط مطلوب فاصله دارد؛ بنابراین، یکی از مسائل اصلی در حوزه سلامت روان کودک، کمبود برنامههای مبتنی بر شواهد برای تقویت تابآوری در خانوادهها، مدارس و ساختارهای حمایتی کشور است.
قرهخانی با اشاره به اینکه تابآوری در ادبیات علمی مفهومی ایستا و ثابت تلقی نمیشود، تصریح میکند: تابآوری فرایندی پویا، چندبعدی و وابسته به زمینههای فرهنگی ـ اجتماعی است که در آن کودک میآموزد چگونه در مواجهه با خطر، فشار و تنیدگی، از ظرفیتهای فردی و شبکههای حمایتی پیرامون خود بهره بگیرد.
این روانشناس میافزاید: نتایج این مطالعه نشان داد که عوامل خطر مهمی همچون استعمال دخانیات در محیط خانواده، تشخیص اختلال نقص توجه بیشفعالی و استفاده بیش از حد از فناوریهای دیجیتال، با سطوح بالاتر مشکلات هیجانی و رفتاری در کودکان همراه بوده است.
قرهخانی در پایان تأکید میکند: یافتههای پژوهشی حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از کودکان ایرانی در معرض فشارهای روانی و محیطی قرار دارند و سطح کارکرد آنها با شرایط مطلوب فاصله دارد. از اینرو، یکی از چالشهای اساسی در حوزه سلامت روان کودک، کمبود برنامههای مبتنی بر شواهد علمی برای تقویت تابآوری در خانوادهها، مدارس و ساختارهای حمایتی کشور است.
وی خاطرنشان میکند: ضروری است برنامهها و راهبردهای آموزش تابآوری از سنین پایین و با تمرکز بر توانمندسازی خانوادهها و مربیان طراحی و اجرا شود تا از بروز اختلالات عاطفی و آسیبهای اجتماعی در سنین بالاتر پیشگیری شود.
