ملایر - سحر یوسفی: شهر ملایر این روزها شاهد تولد یک اتفاق تازه در عرصه موسیقی است؛ شکلگیری ارکستر ایرانی «زند»، ارکستری با سازبندی کاملا ایرانی که به گفته رئیس انجمن موسیقی ملایر، قرار است با نگاهی هویتی و آکادمیک، صدای این شهر را در سپهر موسیقی ملی ایران طنینانداز کند. این ارکستر نه فقط یک گروه اجرایی، بلکه تلاشی هدفمند برای بازخوانی و بازتعریف موسیقی فاخر ایرانی در قالبی نوین به شمار میرود.
این ارکستر حاصل ایده و پیگیریهای رضا قدسی، رئیس انجمن موسیقی ملایر است؛ هنرمندی که سالها در حوزه آموزش و مدیریت موسیقی فعالیت داشته و اکنون تلاش کرده است با تکیه بر ظرفیتهای بومی شهر، ساختاری منسجم و علمی برای موسیقی ایرانی در ملایر ایجاد کند.
در تاریخ موسیقی ایران، همواره تکنوازی و آواز جایگاهی پررنگتر از همنوازی و گروهنوازی داشته است. بررسی متون نظری موسیقی ایرانی نیز نشان میدهد که پرداختن به مباحث فنی ارکستراسیون و همنشینی سازها کمتر مورد توجه نظریهپردازان کهن بوده و منابع مستقلی در این زمینه بهندرت دیده میشود؛ موضوعی که قدسی آن را یکی از خلأهای تاریخی موسیقی ایران میداند.
با این حال، ایران در دورههای مختلف تاریخی، خاستگاه شکلگیری ارکسترهای مهمی چون ارکستر سمفونیک، ارکستر ملی و ارکسترهای مجلسی و فیلارمونیک بوده و این جریان تا امروز ادامه یافته است. در همین امتداد تاریخی، ملایر نیز بهعنوان یکی از کانونهای ریشهدار فرهنگ و هنر، اکنون گامی تازه در این مسیر برداشته است.
ایدهای دیرینه که به عمل رسید
قدسی درباره شکلگیری این ارکستر توضیح میدهد که ایده تأسیس یک ارکستر برای ملایر سالها در ذهن او وجود داشته، اما در مقاطع گذشته به دلیل محدودیت تجربه و دانش، این دغدغه به مرحله اجرا نرسیده بود. به گفته او، در یک سال اخیر با مطالعات جدیتر در حوزه ارکستراسیون و موسیقی ملی ایران و با شناخت دقیقتر از ظرفیتهای هنری ملایر، شرایط برای عملیشدن این ایده فراهم شد.
وی معتقد است ملایر با وجود خوانندگان و نوازندگانی که در سطح ملی و حتی بینالمللی اثرگذارند، جای خالی چنین ارکستری را بهشدت احساس میکرد؛ ظرفیتی که اگر ساماندهی نشود، بهتدریج مغفول خواهد ماند.
«زند»؛ نامی برخاسته از هویت تاریخی ملایر
انتخاب نام «زند» برای این ارکستر، انتخابی نمادین و آگاهانه است. ملایر دیار خان زند است و این نامگذاری، تلاشی برای پیوند دادن یک حرکت هنری معاصر با ریشههای تاریخی و فرهنگی شهر به شمار میرود؛ شناسنامهای فرهنگی برای ارکستری که قرار است نماینده صدای ملایر در موسیقی ملی ایران باشد.
رویکرد هنری؛ موسیقی ایرانی با نگاهی نو
یکی از ویژگیهای شاخص ارکستر ایرانی «زند»، سازبندی کامل ایرانی آن است. این ارکستر بر پایه ترکیب سازهای ملی شکل گرفته و رویکردی جدی به موسیقی فاخر و دستگاهی ایران دارد؛ بهویژه موسیقی دهههای ۴۰ و ۵۰ خورشیدی که از نگاه بنیانگذاران ارکستر، دوران اوج غنای موسیقی ایران محسوب میشود.
به اعتقاد قدسی، این حرکت فقط بازخوانی گذشته نیست، بلکه تلاشی برای بازتعریف موسیقی کلاسیک ایرانی با نگاهی آکادمیک و نوآورانه است؛ حرکتی که با بهرهگیری از دانش هارمونی، کنترپوان، پلیفونیک و تلفیق خطوط ملودیک میتواند تجربهای تازه در شنیدار موسیقی ایرانی ایجاد کند.
اساسنامه؛ ستون فقرات یک ارکستر
از همان ابتدای شکلگیری ایده، تدوین یک اساسنامه جامع و هدفمند بهعنوان یکی از ارکان اصلی این پروژه در نظر گرفته شد.
به گفته رئیس انجمن موسیقی ملایر، این اساسنامه ارزشها، اهداف و رویکردهای ارکستر را بهطور دقیق مشخص کرده و تمامی اعضا خود را متعهد به آن میدانند.
در این سند، ارزشهایی چون شناخت نیازهای نسل جوان، حمایت از خلاقیتهای هنری، معرفی و حفظ موسیقی ملی ایران (اعم از سنتی و محلی)، توجه به موسیقی نواحی، تقویت هویت و وحدت ملی، تحقق عدالت اجتماعی در آموزش و مصرف فرهنگی، مقابله با تهاجم فرهنگی و گسترش زبان فارسی از طریق موسیقی مورد تأکید قرار گرفته است.
اهدافی فراتر از اجرای صحنهای
قدسی تأکید میکند که اهداف ارکستر زند تنها به اجرای کنسرت محدود نمیشود. ایجاد بستر برای بروز استعدادها، شناسایی نخبگان موسیقی، بازتنظیم و احیای آثار فاخر، ارتقای سلیقه شنیداری جامعه، تقویت نشاط اجتماعی، افزایش مشارکت مردمی در رویدادهای فرهنگی و حتی کاهش ناهنجاریهای اجتماعی از طریق گسترش فرهنگ زیباییشناسی، از جمله سیاستهای کلانی است که برای این ارکستر تعریف شده است.
در این میان، توجه ویژه به موسیقی نواحی و اقوام مختلف ایران نیز یکی از محورهای اصلی فعالیتهای آینده ارکستر به شمار میرود؛ بخشی از موسیقی ایران که سالها کمتر دیده و شنیده شده است.
۴۰ نوازنده و خواننده بومی در ارکستر زند
ارکستر ایرانی «زند» متشکل از حدود ۴۰ نوازنده و خواننده است که شامل یک تکخوان و ۱۰خواننده زن و مرد در قالب گروه کر میشود. سازبندی این ارکستر بهطور کامل بر پایه سازهای ایرانی شکل گرفته و تمامی اعضای آن از هنرمندان بومی ملایر هستند؛ رویکردی که به گفته قدسی، نقش مهمی در تقویت هویت محلی و اعتماد به توان هنری شهر دارد.
رهبر ارکستر؛ چهرهای برجسته با سابقه بینالمللی
در انتخاب رهبر ارکستر نیز رویکرد تخصصی و بومی مدنظر بوده است. هرچند مذاکرات اولیه انجام شده، اما به دلیل نهایی نشدن قرارداد، نام رهبر ارکستر هنوز اعلام نشده است. با این حال، فرد مورد نظر از چهرههای برجسته و خوشنام موسیقی ایران است که سابقه ۸ سال تدریس در دانشگاههای اتریش، نوازندگی و سولیستی در ارکستر سمفونیک، رهبری ارکستر ملی و ارکستر صداوسیما را در کارنامه دارد؛ حضوری که میتواند نقش مؤثری در ارتقای سطح کیفی ارکستر زند ایفا کند.
ساخت 2سمفونی با موضوع ملایر و محیطزیست
به گفته وی، زمان مشخصی برای نخستین اجرای رسمی ارکستر تعیین نشده و این موضوع منوط به آماده شدن آثار و رسیدن قطعات به کیفیت مطلوب است. پس از دستیابی به این سطح کیفی، اجرای کنسرت در ملایر و سپس دیگر شهرها در دستور کار قرار خواهد گرفت. همچنین برنامههایی برای ضبط آثار و انتشار آلبوم پیشبینی شده است.
2 سمفونی با محور ملایر و محیطزیست
در آغاز فعالیت ارکستر، انتخاب قطعات یکی از حساسترین مراحل بوده است؛ زیرا این انتخاب نقش تعیینکنندهای در شکلگیری هویت ارکستر دارد. در حال حاضر دو قطعه برای آغاز تمرینها انتخاب شده و تمرین آنها آغاز شده است. افزون بر این، ساخت دو سمفونی ویژه نیز در دستور کار قرار دارد.
نخستین سمفونی با محوریت شهر ملایر، بهصورت کلامدار و همراه با شعر طراحی شده و سمفونی دوم با موضوع محیطزیست برنامهریزی شده است که پس از آماده شدن قطعات، تمرینهای آن آغاز خواهد شد.
حرکتی خودجوش با انتظار حمایت
ارکستر ایرانی زند به همت انجمن موسیقی و آموزشگاه موسیقی همراز در ملایر تأسیس شده و با حمایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان فعالیت خود را آغاز کرده است. در این مسیر، از همراهی فرشاد کشاورزیان، رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ملایر، و همچنین سیدعلی میرشاهولد و عباس محمدنظری از آموزشگاه موسیقی همراز که در تشکیل و ساماندهی ارکستر نقش مؤثری داشتهاند، قدردانی شده است.
این ارکستر بهصورت خودجوش و با اتکا به هزینههای شخصی مدیریت میشود و قدسی ابراز امیدواری میکند که مسئولان و متولیان فرهنگ و هنر شهرستان با نگاهی جدیتر به این ظرفیت، زمینه معرفی و حضور مؤثر این مجموعه در رویدادهای فرهنگی و هنری را فراهم کنند.
در نهایت، به گفته قدسی، هدف اصلی این حرکت فرهنگی ایجاد آشتی میان مخاطبان و موسیقی فاخر ایرانی است؛ موسیقیای که سالها آنگونه که شایسته بوده مورد توجه قرار نگرفته است. او امیدوار است ارکستر ایرانی «زند» بتواند بهعنوان تجربهای ماندگار، نقش مؤثری در اعتلای فرهنگ و هنر شهرستان ملایر ایفا کند.
