هگمتانه به عنوان 28مین اثر جهانی ایران در 46مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در هند معرفی شد. سایت تاریخی هگمتانه، میراثی ارزشمند است که از 3 هزار 500 سال پیش برای مادستان با ردپایی از چند دوره تاریخی تمدن ایران زمین به جای ماند.
این شهر کهن، نخستین پایتخت آریایی ها بوده و به همراه آتن در یونان و رم در ایتالیا و شوش در خوزستان، از معدود شهرهای باستانی جهان است که همچنان زنده و مهم مانده است. برخی از منابع بنیانگذاری ماد را سال ۷۰۸ پیش از میلاد به مرکزیت هگمتانه و توسط دیاکو ذکر کرده اند.
در تازه ترین رخداد جهانی، در چهلوششمین اجلاس کمیته میراث جهانی در دهلینو هگمتانه به عنوان تنها نماینده ایران 6 مرداد ماه 1403 جهانی شد. پرونده ثبت جهانی «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» در بهمنماه سال ۱۴۰۱ به یونسکو تحویل داده شد.
«منظر فرهنگی و تاریخی از هگمتانه تا همدان» شامل تپه هگمتانه، بازار و بافت تاریخی بود که برای ثبت جهانی آمادهسازی شد و منظر تاریخی هگمتانه مسیر «آرامگاه بوعلی تا آرامگاه باباطاهر» را در برمیگرفت.
وسعت «منظر فرهنگی و تاریخی از هگمتانه تا همدان» در پرونده اولیه ارزیابی شده و ارسالی به یونسکو حدود ۱۰۰ هکتار در نظر گرفته شده بود که شامل تپه هگمتانه، بازار، بافت و ۱۴۰ اثر تاریخی بود که در تغییرات اخیر به دلیل برخی موارد، محدوده تاریخی همدان از پرونده حذف شده، اما محدوده تاریخی هگمتانه همچنان نامزد اصلی برای ثبت جهانی باقی ماند و امروز به عنوان نماینده ایران در لیست جهانی یونسکو قرار گرفت.
در همین راستا با مطرح شدن ثبت جهانی هگمتانه اقدامات خوبی در همدان از جمله ساماندهی بازار قدیمی شهر، جدارهسازی دیوارههای میدان مرکزی، حذف آسفالت و ترافیک، تخریب اضافه بنای ساختمان حوزه هنری و غیره انجام شد که موجب شد، حالا با اعلام جهانی شدن «هگمتانه» ظرفیتهای تاریخی، طبیعی و فرهنگی بسیاری در راستای توسعه پایدار گردشگری، برای همه مردم ایران و جهان ایجاد شود.
سایت تاریخی هگمتانه با ۴۰ هکتار وسعت در انتهای خیابان اکباتان همدان قرار دارد، این تپه تاریخی به دوره مادها منسوب بوده و نام خود را از هگمتانه پایتخت دولت مادها اقتباس کرده است.
بر اساس کاوشهای به دست آمده از سوی عدهای از باستان شناسان، آثار مکشوفه در این شهر تاریخی مربوط به دوره اشکانیان و دورههای پس از آن است البته آثاری از دوره هخامنشیان نیز از این سایت تاریخی کشف شده که بیانگر استقرار سیاسی دولت هخامنشیان در همدان است.
هگمتانه به معنای "محل تجمع" بوده و از دو واژه پارسی باستان "هگمتا" به معنای گردآمدن و پسوند اسم مکان "نا" تشکیل شده است.
در محوطه هگمتانه دو اثر تاریخی دیگر شامل کلیسای "مریم مقدس" و کلیسای "گرگوری استپانوس" نیز قرار دارد و تپه تاریخی هگمتانه به شماره ۲۸ در شهریورماه ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پرونده «هگمتانه» در یونسکو به عنوان بیست و هشتمین اثر جهانی پس از انجام اصلاحاتی به پیشنهاد ایکوموس و برخی از اعضا این کمیته (قطر، قزاقستان، ویتنام، ترکیه، کنیا و روآندا) با حذف بخش «مرکز تاریخی همدان»، رأی مثبت داد و به این ترتیب بیست و هشتمین اثر ایران وارد این فهرست جهانی شد.
در بخش معرفی پرونده هگمتانه که مورد بررسی قرار گرفت ، آمده است: هگمتانه یا اکباتان ویرانههای پایتخت مادها را تشکیل میدهد. بعدها پایتخت (تابستانی) هخامنشیان و اشکانیان نیز شد. حفاریهای باستان شناسی تاکنون محدود بوده است، اما یک دیوار دفاعی عظیم از خشتهای گلی و یک طرح شهری شطرنجی را شناسایی شده است. همدان زیرشاخه الوند در رشته کوههای زاگرس بوده و هگمتانه که تاریخ ناگسستنی بشری داشته با سه هزار سال سکونت در آن روی تپهای درون شهر باستانی همدان قرار دارد. در هگمتانه شواهد نادری از تمدن مادها در قرن ششم و هفتم قبل از میلاد مشاهده شده است.
شورای جهانی بناها و محوطههای تاریخی (ایکوموس) به عنوان بازوی مشورتی یونسکو، در سال ۲۰۲۳ ایرادهایی را به این پرونده وارد کرده و درباره اصالت، اسناد حفاظت، مرزها، حمایت قانونی و جامعه محلی شهر همدان و بافت تاریخی هگمتانه اطلاعات بیشتری را درخواست کرده بود. از نظر ایکوموس «پیوند تاریخی بین هگمتانه و مرکز تاریخی همدان مبهم بوده»، بنابراین در گزارش نهایی درخواست «دیفر» (رفع ایرادهای پرونده و بررسی در اجلاسهای سالهای بعد یونسکو) کرده و خواستار تعلیق آن شده بود.
هرچند علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی پس از آنکه گزارش ایکوموس در رسانههای داخلی منتشر شد، با تایید ملاحظاتی که به این پرونده وارد شده، گفته بود که پرونده اولیه ثبت جهانی «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» که در گذشته تهیه شده بود در فرآیند بررسی کمیته میراث جهانی با ملاحظات محتوایی روبرو شد. پس از آن در معاونت میراثفرهنگی با پیگیری مستمر و با مدیریت قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی کمیتهای برای بررسی و اتخاد راهکار با مشارکت متخصصان مرتبط و تهیهکنندگان پرونده اولیه تشکیل شد و تدبیر اتخاذ شده در کمیته منجر به بازیابی پرونده با تغییراتی شد و پرونده جدید در دستور کار اجلاس آتی ثبتجهانی قرار گرفته است.»
براساس اطلاعاتی که تا کنون از این پرونده منتشر شده است، این پرونده در ابتدا، تپه هگمتانه، بازار و بافت تاریخی همدان را در برمیگرفت و با عنوان «منظر فرهنگی و تاریخی از هگمتانه تا همدان» مطرح شده بود، که منظر تاریخی هگمتانه در شهر همدان مسیر «آرامگاه بوعلی تا آرامگاه باباطاهر» را شامل میشد و وسعتی در حدود ۱۰۰ هکتار درنظر گرفته شده بود که شامل تپه هگمتانه، بازار، بافت و ۱۴۰ اثر تاریخی بود، اما وقتی پرونده به «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» تغییر عنوان داد محتوا و مساحت آن نیز تغییر کرد و در نهایت در چهل و ششمین اجلاس میراث جهانی یونسکو، «مرکز تاریخی همدان» از عنوان اصلی آن حذف شده و پرونده با عنوان «هگمتانه»، درحالی که مرکز تاریخی همدان به عنوان حریم آن درنظر گرفته شده است، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. مساحت هگمتانه در پرونده فرستادهشده ۷۵ هکتار و منطقه حائل آن ۲۸۷ هکتار ثبت شده است.
تا پیش از این، ۲۷ اثر تاریخی و طبیعی ایران در یونسکو ثبت شده بودند، که شامل چغازنبیل، تخت جمشید، میدان نقش جهان اصفهان، تخت سلیمان، چشمانداز فرهنگی ارگ بم، پاسارگاد، گنبد سلطانیه، سنگنبشته بیستون، مجموعه آثار رهبانی ارامنه، سازههای آبی شوشتر، بازار تاریخی تبریز، آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی، باغ ایرانی، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس، کاخ گلستان، شهر سوخته، چشمانداز فرهنگی میمند، شوش، قنات ایرانی، دشت لوت، شهر تاریخی یزد، چشمانداز باستانشناسی ساسانی منطقه فارس، جنگلهای هیرکانی، راهآهن سراسری ایران و چشمانداز فرهنگی اورامانات و کاروانسراهای تاریخی ایران است.
کمیته میراث جهانی یونسکو چهل و ششمین نشست خود را از ۲۱ تا ۳۱ جولای ۲۰۲۴ (۳۱ تیر تا ۱۰ مرداد ۱۴۰۳) در دهلی نو (هند) برگزار کرده و در این اجلاس ۲۷ مکان پیشنهادشده برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو و وضعیت حفاظت از ۱۲۴ مکان که قبلاً در فهرست میراث جهانی و همچنین در فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شدهاند، در حال بررسی دارد.
