|
در حال حاضر استان همدان 32 شهر دارد که تعدادی از روستاها هم شامل روستاهای علیآباد، اسلام شهر، شاهنجرین، پالیز، مهاجران، آجین و... در دهه اخیر با داشتن شرایط لازم، تابلوهای ورودیشان را از روستا به شهر تغییر دادند. روستاها برای تبدیل شدن به شهر نیازمند شاخصهایی همچون 3هزار و 500 نفر جمعیت و نیز موقعیت اجتماعی، جغرافیایی و سیاسی هستند که باید بر اساس مصوبه هیأت وزیران به شهر تبدیل شوند.
ایده ایجاد شهرهای جدید در سالهای ۶۳ و ۶۴ با این رویکرد مطرح شد که به جای واگذاری زمینهای شهری به اشخاص و تعاونیها، زمینهایی با خدمات زیربنایی ایجاد و به متقاضیان واگذار شود. در ابتدا تصور میشد با ایجاد شهرهای جدید در اطراف شهرهای بزرگ هم میتوان از مهاجرت جلوگیری کرد و هم با مهاجرپذیری بالا، میتوان جمعیت سرریز شهرهای بزرگ و مرکز استانها را جذب کرد؛ اما این ایده با زمین شهری فاصله بسیار زیادی داشت.
مهاجرت به شهرهای بزرگ و سکونت در حاشیه شهرها با وجود این سیاست همچنان از دغدغهها و آرزوهای جوانان روستا است که با تبدیل شدن یک روستا به شهر از این دغدغه کاسته نشده است. دلیل این موضوع هم به توجه مدیران کل و مدیران شهری به ایجاد امکانات در شهرهای تازه تأسیس باز میشود که روند کند خود را دارد و وقتی جوانی به قیاس بین شهر خود و شهرهای مرکزی مینشیند، مهاجرت را آرزو میکند.
کافی است سری به شهرهای تازه تأسیس همدان بزنیم. بیشتر شهرهای جدید که ساخته شدند، صاحب یک شهرداری به جای دهیاری شدند که آن هم بیشتر تمرکز بر تغییر کالبد روستا و ساخت خیابانها بر اساس متد شهرنشینی دارد. خبری از مراکز علمی، بهداشتی، فرهنگی و ورزشی که در خور توجه باشد، نیست. در گزارشها هم شهردار بیشتر به گزارش اقداماتی در حوزه شهری، آسفالت محل و زیرسازی معابر پرداخته است که این را میتوانستیم از دهیار هم انتظار داشته باشیم.
با این حال، این شهرها ضمن آن که نتوانستهاند به میل شهرنشینی اشخاص پاسخ دهند، با تبدیل شدن به شهر در عین حال فضاهای سبز دست نخورده و باغی و زراعی این مناطق هم دست خوش تغییر و حتی نابودی شده است. پر واضح است افرادی که شهرنشینی اختیار میکنند به این دلیل است که میخواهند از امکانات اقتصادی، پزشکی، فرهنگی و سایر خدمات موجود در شهر بهرهمند شوند؛ این در حالی است که در شهرهای جدید امکان ایجاد این ملزومات به راحتی وجود ندارد.
حالا از نگاهی دیگر با یک حساب ساده میتوان به عمق این اتفاق که به زعم خیلی از مسئولان توسعه محسوب میشود، یعنی تبدیل روستا به شهر پی برد و آن اینکه از سال 1345 نسبت شاخص جمعیت روستایی به شهری کشور ۷۵ به ۲۵بوده، امروزه این آمار به طور کامل برعکس شده و شاخص جمعیت شهری ۷5 و روستایی نیز به عدد ۲۵رسیده که این عدد در استان همدان نسبت 70 درصد شهری به 30 درصد روستایی است.
افزایش تعداد روستاشهرها در سالهای گذشته بدون فراهم کردن زیرساختهای لازم و تنها توجه به شاخص جمعیت سبب شده تا هم بافت روستایی آسیب ببیند و هم اشتغال روستائیان به مرور از بین برود. نگاهی به تجربه سایر کشورها نشان از آن دارد که ایجاد شهرهای جدید در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه بیشتر برای اسکان و جذب سرریزهای جمعیتی که مشکلات شهرنشینی را سبب میشود و نیز در حاشیهها اماکن ناامنی را به وجود آوردهاند، اجرا میشود. اما باید در نظر داشت که مشکلات شهرنشینی کشورهای جهان سوم با کشورهای پیشرفته متفاوت است که مهمترین مشکلات آن رشد جمعیت شهرها؛ هجوم جمعیت به مراکز استان، نبود تعادل و توازن میان رشد جمعیت با رشد اشتغال، وجود بیکاری بالا، حاشیهنشینی و کمبود مسکن، تمرکز جدید جمعیت در شهرهای بزرگ و... است.
این مشکلات بالتبع در استان همدان با داشتن 5 نقطه حاشیهای، نبود صنایع برای اشتغال، کمبود زمین برای ساخت مسکن، کمبود امکانات و... بیشتر است و با وجود اینکه سیاست تبدیل روستاهای بزرگ به شهر در دستور کار قرار دارد به نظر میرسد عملکرد و نقش مناسبی برای شهرهای جدید در نظام سلسله مراتب شهری پیشبینی نشده است تا لااقل اگر عنوان شهر برای روستایی تعریف میشود، شهر جدید تبدیل به محله مسکونی و کوی سازمانی دارای هویت و نشانه شهری شود. با توجه به اینکه اهداف طرح آمایش سرزمین به منظور تقویت شهرهای کوچک و توجه به شهرهای متوسط است، این پرسش مطرح است که آیا با وجود 32 شهر کوچک در استان که خود از سکونتگاههای طبیعی میباشند، ایجاد شهرهای جدید که گفته میشود روستاهایی در صف دریافت این عنوان برای تغییر تابلوهایشان به شهر هستند، لازم است؟ آیا شهرهای جدید توانستهاند به اهداف از پیش تعیین شده برسند؟ آیا ایجاد شهرهای جدید یک برداشت تقلیدی از برنامهریزی شهری در کشورهای پیشرفته نیست؟ و آیا شهرهای تازه تأسیس میتوانند وظیفه شهرهای جدید را بر عهده داشته باشند؟
سیاست ایجاد شهرهای جدید پس از انقلاب به یقین از بزرگترین و بااهمیتترین سیاستهایی است که در زمینه شهرسازی و به طور کلی شهرنشینی کشور اتخاذ شده است، اما باید دید منشأ اتخاذ چنین سیاستی چه بوده و بر اساس کدام راهبردی به این نتیجه ختم شده است. در حال حاضر برای ایجاد شهرهای جدید که حجم عملیات ایجاد آن در تاریخ شهرسازی ایران و حتی در میان کشورهای در حال توسعه نیز بیسابقه است، اهداف بسیار مهمی پیشبینی شده است که هر یک از این اهداف ناشی از تنگناها و نیازهای موجود عرصههای شهری است. با این وجود، پس از گذشت چند سال از آغاز عملیات ایجاد شهرهای جدید هنوز این پرسش مطرح است که ایجاد شهرهای جدید چگونه میتواند پاسخگوی اهداف پیشبینی شده باشد یا به عبارت دیگر تحت چه شرایطی و با ایجاد چه زمینههایی این راه حل میتواند مطلوب و مفید واقع شود و یا احیانا کارایی خود را از دست میدهد و به صورت معضل جدیدی در میآید.
با همه این تفاسیر، بدون شک نحوه اداره امور این شهرها مؤثرترین شاخصی است که به صورت مستقیم در چند و چون زندگی در شهرهای جدید تأثیر میگذارند. حال که شهرهای جدید به هر صورت در حال شکلگیری است، توقع این است که امکاناتی که قرار است به آنها تعلق گیرد باید به نحوی باشد که بتواند نیاز مردم را برآورده سازد تا ضمن آن که از روند مهاجرت و یا سفر به شهرها کاسته شود، عدالت در توزیع امکانات نیز ماندگاری در این مناطق را تثبیت نماید. به نحوی میتوان گفت آینده شهرهای جدید استان در دست مدیران است، مدیرانی که دولت وفاق روی کار آورده و یا خواهد آورد.
اویس پورصالحی
|
