|
رویدادهای کشاورزی اگر از «جشن» عبور نکنند، سهم روستا از گردشگری همچنان ناچیز می‌ماند.
همدان را می‌توان از معدود استان‌هایی دانست که تقویم کشاورزی آن، به‌تنهایی ظرفیت ساختن یک تقویم گردشگری را دارد؛ از شکوفه و برداشت گردو در تویسرکان تا انگور و شیره‌پزی ملایر، از سیر و موسیر سولان تا رازیانه رزن و گشنیز نهاوند. پشت هرکدام از این محصولات، یک جغرافیا، یک شیوه تولید، مجموعه‌ای از آیین‌ها، غذاها، مهارت‌های بومی و البته مردمی ایستاده‌اند که سال‌ها با زمین زندگی کرده‌اند.
با این حال، یک پرسش جدی همچنان روی میز است: آیا همدان از محصولات کشاورزی خود گردشگری می‌سازد یا فقط برای آنها جشن برگزار می‌کند؟
پاسخ را باید در فاصله میان «رویداد» و «زنجیره گردشگری» جست‌وجو کرد.
استان همدان ظرفیت قابل توجهی برای گردشگری کشاورزی دارد. در گزارش‌های تخصصی، محصولاتی مانند انگور، سیب‌زمینی، سیر، گیاهان دارویی، گشنیز، زعفران، گردو و رازیانه به عنوان بخشی از ظرفیت‌های این حوزه معرفی شده‌اند. برای نمونه، بیش از ۸۰ درصد رازیانه کشور در همدان و عمدتاً در شهرستان رزن تولید می‌شود و حدود ۵۳ درصد گشنیز ایران نیز در استان همدان و به‌ویژه نهاوند کشت می‌شود.
این اعداد فقط آمار کشاورزی نیستند؛ اگر درست مدیریت شوند، می‌توانند به «آدرس گردشگری» تبدیل شوند.
هر محصول، یک مقصد
مسئله همدان کمبود محصول نیست؛ اتفاقاً مشکل برعکس است. محصولات متنوع‌اند، اما هنوز برای بسیاری از آنها «روایت گردشگری» و «محصول گردشگری» به اندازه کافی طراحی نشده است.
تویسرکان فقط شهر گردو نیست. نظام سنتی کشت گردو در این شهرستان در سال ۲۰۲۳ در فهرست نظام‌های میراث کشاورزی مهم جهانی فائو قرار گرفت؛ نظامی که تولید گردو را با معیشت، فرهنگ و زندگی اجتماعی جامعه محلی پیوند داده است.
ملایر نیز تنها یک قطب تولید انگور نیست. تاکستان‌ها، برداشت انگور، شیره‌پزی، فرآوری و خوراک‌های وابسته به انگور می‌توانند یک زنجیره کامل تجربه گردشگری ایجاد کنند. جشنواره شیره‌پزی مانیزان نیز نمونه‌ای است که نشان می‌دهد وقتی آیین سنتی تولید در معرض دید گردشگر قرار می‌گیرد و فروش مستقیم محصول اتفاق می‌افتد، محصول کشاورزی از یک کالای مصرفی به یک تجربه تبدیل می‌شود. شانزدهمین جشنواره شیره‌پزی مانیزان نیز در مهرماه امسال با حضور گردشگرانی از استان‌های مختلف برگزار شد.
در رزن، رازیانه می‌تواند چنین نقشی داشته باشد؛ محصولی که پیش‌تر نیز جشن برداشت آن با هدف معرفی رازیانه به عنوان برند گردشگری شهرستان برگزار شده است.
در سولان، سیر و موسیر ظرفیت دیگری است. جشنواره سیر و موسیر این روستا در سال‌های گذشته با غرفه‌های عرضه محصولات، غذاهای محلی و برنامه‌های فرهنگی برگزار شده و سیر همدان نیز در سال ۱۴۰۲ ثبت جهانی شده است.
بنابراین مسئله این نیست که همدان «رویداد ندارد». مسئله این است که رویدادها هنوز به اندازه کافی به یکدیگر و به اقتصاد گردشگری مقصد متصل نشده‌اند.
جشنواره نباید مقصد را تمام کند
یکی از اشتباهات رایج در رویدادهای محلی این است که همه‌چیز در چند ساعت یا یک روز خلاصه می‌شود: یک سن، چند سخنرانی، تعدادی غرفه، اجرای موسیقی، توزیع هدایا و پایان ماجرا.
در چنین مدلی، گردشگر می‌آید، عکس می‌گیرد، محصولی می‌خرد و برمی‌گردد. اما گردشگری کشاورزی واقعی باید گردشگر را درگیر فرآیند تولید کند.
گردشگر باید بتواند وارد باغ شود، برداشت را ببیند، بخشی از محصول را خودش برداشت کند، با شیوه فرآوری آشنا شود، غذای محلی مرتبط با محصول را بچشد، داستان کشاورز را بشنود، از کارگاه فرآوری بازدید کند، محصول را مستقیم بخرد و حتی شب را در همان منطقه بگذراند.
در چنین شرایطی، ارزش اقتصادی محصول چند برابر می‌شود. یک کیلو انگور فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ می‌تواند بلیت بازدید از تاکستان، تجربه برداشت، کارگاه شیره‌پزی، وعده غذای محلی، اقامت روستایی و خرید سوغات ایجاد کند. این همان نقطه‌ای است که کشاورزی با گردشگری پیوند می‌خورد.
همدان به «تقویم رویدادهای محصول‌محور» نیاز دارد
اگر قرار است رویدادهای کشاورزی استان به یک مزیت گردشگری تبدیل شوند، نخستین اقدام باید طراحی یک تقویم سالانه و یکپارچه باشد.
این تقویم نباید فهرستی از جشنواره‌ها باشد؛ باید یک نقشه سفر باشد.
به عنوان نمونه:
بهار: شکوفه‌های باغی، گیاهان دارویی، آغاز فعالیت‌های کشاورزی و تجربه زندگی روستایی.
تابستان: سیر و موسیر، برداشت برخی محصولات، باغ‌گردی و تجربه غذاهای محلی.
پاییز: انگور، شیره‌پزی، گردو، رازیانه و سایر محصولات برداشت‌شده.
زمستان: فرآوری، بسته‌بندی، آشپزی محلی، بازارچه‌های محصولات روستایی و روایت مهارت‌های سنتی.
این تقویم می‌تواند به گردشگر بگوید در هر ماه از سال، برای چه تجربه‌ای باید به کدام نقطه از همدان سفر کند.
در واقع، به جای اینکه گردشگر بپرسد «همدان چه جاذبه‌ای دارد؟»، باید بتواند بپرسد: «این هفته کدام روستا چه تجربه‌ای دارد؟»
روستا نباید فقط محل برگزاری جشن باشد برای موفقیت این مدل، نقش جامعه محلی تعیین‌کننده است.
اگر جشنواره در روستا برگزار شود اما درآمد اصلی به بیرون از روستا برود، گردشگری روستایی عملاً اتفاق نیفتاده است.
در هر رویداد باید سهم مشخصی برای کشاورزان، زنان روستایی، تولیدکنندگان صنایع‌دستی، اقامتگاه‌ها، رستوران‌های محلی، راهنمایان گردشگری و فروشندگان محصولات محلی تعریف شود.
از سوی دیگر، روستا باید برای پذیرش گردشگر آماده باشد؛ سرویس بهداشتی، پارکینگ، مسیر دسترسی، تابلوهای راهنما، محل استقرار غرفه‌ها، مدیریت پسماند، اینترنت و امکانات اولیه شاید جذاب‌ترین بخش گردشگری نباشند، اما نبودشان می‌تواند جذاب‌ترین رویداد را هم به تجربه‌ای آزاردهنده تبدیل کند.
در گردشگری، یک سرویس بهداشتی نامناسب گاهی از ده سخنرانی مدیریتی اثرگذارتر است؛ چون گردشگر برخلاف مدیر، مشکل را مستقیماً تجربه می‌کند.
رویدادها باید «مسیر گردشگری»
داشته باشند
راهکار مهم دیگر، تعریف مسیرهای گردشگری محصول‌محور است.
برای مثال، رویداد انگور ملایر نباید فقط به محل جشنواره محدود شود. مسیر می‌تواند از تاکستان آغاز شود، به کارگاه شیره‌پزی برسد، سپس گردشگر را به یک اقامتگاه بوم‌گردی، بازار محصولات محلی و یک جاذبه تاریخی هدایت کند.
در رزن نیز جشن رازیانه می‌تواند بخشی از یک مسیر باشد؛ بازدید از مزارع، آشنایی با کشت و برداشت، فرآوری، محصولات دارویی و غذایی، بازار محلی و در نهایت بازدید از جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی منطقه.
این مدل یک مزیت مهم دارد: گردشگر را از محل رویداد خارج می‌کند و پول او را در شبکه‌ای از کسب‌وکارهای محلی توزیع می‌کند.
از «غرفه‌فروشی» به «برندینگ مقصد»
یکی دیگر از ضعف‌های رویدادهای کشاورزی، تمرکز بیش از اندازه بر غرفه است. غرفه لازم است، اما کافی نیست.
محصول باید بسته‌بندی مناسب، داستان مشخص، نام و هویت بصری، اطلاعات تولیدکننده و امکان خرید پس از سفر داشته باشد.
اگر گردشگر امروز در رزن رازیانه خرید و فردا در تهران خواست همان محصول را دوباره تهیه کند، باید بتواند به راحتی تولیدکننده را پیدا کند. بنابراین هر رویداد باید یک بازار دیجیتال پس از جشنواره نیز داشته باشد.
QR Code روی بسته محصول می‌تواند گردشگر را به صفحه تولیدکننده، مزرعه، داستان محصول و امکان سفارش مجدد هدایت کند.
در این صورت، رابطه گردشگر و روستا با پایان سفر تمام نمی‌شود.
یک ستاد مشترک نه چندین جزیره مدیریتی
توسعه این مدل نیازمند همکاری جدی میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی، فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها، شهرداری‌ها، بخش خصوصی، تشکل‌های روستایی و فعالان گردشگری است.
اداره میراث فرهنگی به تنهایی نمی‌تواند کشاورزی را گردشگری کند و جهاد کشاورزی نیز به تنهایی نمی‌تواند مقصد گردشگری بسازد.
حتی مدیرکل میراث فرهنگی همدان در برنامه‌های اخیر بر ضرورت پیوند گردشگری کشاورزی، روستایی و عشایری با رویدادها، بازار، صنایع‌دستی، غذاهای محلی و اقامتگاه‌های بوم‌گردی تأکید کرده و شناسایی مناطق مستعد و همکاری با بخش کشاورزی و تشکل‌های تخصصی را ضروری دانسته است.
گام بعدی باید عبور از تفاهم‌نامه و تشکیل یک دبیرخانه دائمی رویدادهای گردشگری کشاورزی استان باشد؛ دبیرخانه‌ای که فقط مجری جشن نباشد، بلکه مسئول طراحی محصول، بازاریابی، فروش، آموزش جامعه محلی و ارزیابی اقتصادی رویدادها باشد.
شاخص موفقیت جشنواره، تعداد سخنرانی‌ها نیست همدان برای ارزیابی رویدادهایش نیز نیازمند تغییر نگاه است. نباید موفقیت یک جشنواره فقط با تعداد مهمانان، تعداد غرفه‌ها یا حجم اخبار منتشرشده سنجیده شود.
شاخص‌های واقعی باید اینها باشند:
چند گردشگر وارد روستا شدند؟
چند شب ماندند؟
چقدر هزینه کردند؟
چه میزان محصول مستقیماً از تولیدکننده خریدند؟
چه تعداد خانوار روستایی درآمد کسب کردند؟
چه تعداد گردشگر برای سفر بعدی بازگشت؟
چه تعداد کسب‌وکار جدید شکل گرفت؟
و مهم‌تر از همه، چه مقدار از پول گردشگر در همان روستا باقی ماند؟
اگر پاسخ این پرسش‌ها روشن نباشد، ممکن است جشنواره‌ای پرجمعیت برگزار شده باشد، اما لزوماً گردشگری موفقی شکل نگرفته است.
همدان می‌تواند «چهار فصل کشاورزی» خود را بفروشد
مزیت بزرگ همدان این است که محصولات کشاورزی آن پراکنده و تک‌بعدی نیستند؛ هر منطقه می‌تواند بخشی از یک پازل بزرگ‌تر باشد.
ملایر با انگور و شیره‌پزی، تویسرکان با نظام سنتی گردو، رزن با رازیانه، نهاوند با گشنیز و دیگر محصولات، همدان با سیر و موسیر و مناطق دارای ظرفیت گیاهان دارویی، می‌توانند در کنار میراث تاریخی، طبیعی و فرهنگی استان، شبکه‌ای از مقاصد روستایی ایجاد کنند.
این همان تغییری است که می‌تواند رویدادهای کشاورزی همدان را از «جشن‌های مناسبتی» به ابزار توسعه اقتصادی روستا تبدیل کند.
در این مدل، جشنواره فقط یک روز نیست؛ جشنواره در حقیقت دروازه ورود به یک مقصد است.
محصول فقط چیزی برای خرید نیست؛ بخشی از هویت مقصد است. کشاورز فقط تولیدکننده نیست؛ می‌تواند میزبان و راوی باشد.
روستا فقط محل برگزاری مراسم نیست؛ خودش محصول گردشگری است و گردشگر نیز فقط تماشاگر نیست؛ وارد زنجیره تولید، مصرف و تجربه می‌شود.
`این شاید یکی از معدود مسیرهایی باشد که در آن توسعه گردشگری نه در تقابل با کشاورزی، بلکه دقیقاً از دل آن اتفاق می‌افتد.
|
