|
بهمناسبت فرا رسیدن روز همدان، یکم شهریورماه بازدید از موزههای همدان رایگان است.
مدیر امور موزههای ادارهکل میراثفرهنگی، ردشگری و صنایعدستی استان همدان گفت: با توجه به نامگذاری یکم شهریورماه به نام زادروز حکیم ابوعلیسینا و روز پزشک بهنام همدان، بازدید از موزهها، پایگاهها و اماکن فرهنگیتاریخی تحت پوشش این ادارهکل در استان همدان برای عموم رایگان خواهد بود.
امیرحسین فریبا مدیر امور موزههای ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان، افزود: این مناسبت بهترین بهانه است برای آنکه هگمتانه، پهناورترین سایت تاریخی ایران را در نخستین سال جهانی شدنش با اطلاعات بیشتر بازدید کنیم .
هگمتانه باشکوهترین شهر باستانی جهان
هگمتانه که یکی از آثار ارزشمند و مهم ایران به شمار میآید، قدمتی بالغ بر ۳هزار سال دارد. این مجموعه عظیم و باشکوه بهعنوان یکی از قدیمیترین شهرهای ایران شناخته میشود.این مجموعه عظیم و باشکوه بهعنوان یکی از قدیمیترین شهرهای ایران شناخته میشود و در تاریخ ۲۴شهریورماه سال ۱۳۱۰ با شماره ۲۸ به ثبت ملی رسیده است. قدمت هگمتانه به روایت هرودت، مورخ یونانی، به زمان مادها برمیگردد که آن را بهعنوان نخستین پایتخت ایرانزمین و مرکز حکومت خود انتخاب کردند و بعدها به پایتخت تابستانی هخامنشیان و نیز اشکانیان و ساسانیان تبدیل شد.
اشیای زرین و سیمین متعلق به دوره هخامنشی، الواح زرین منتسب به آریارمنه و ارشام (اجداد داریوش) و جامهای زرین و سیمین از جمله ریتون مشهور طلایی در این منطقه باستانی کشف شدهاند. علاوه بر این، وجود جاذبههای دیگری همچون موزه هگمتانه و مجموعه کلیساها، هگمتانه را به یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری همدان تبدیل کردهاند.
محوطه باستانی هگمتانه بهصورت پشتهای بیضیشکل در دل بافت قدیمی شهر همدان در خیابان اکباتان قرار دارد. ضلع جنوبی و شرقی آن را مسیر رودخانه نظر بیک، بلوار هگمتانه و ۲۴متری سرگذر محاط کرده است و جانب غربی آن به بازار شهر و بخش شمالی به بلوار الوند منتهی میشود.
شهر تاریخی هگمتانه بهدلیل قرارگیری در دل تپهای وسیع، به تپه هگمتانه معروف بود. وسعت تپه مذکور که از آن بهعنوان پهناورترین تپه باستانی ایران یاد میشود به ۳۰ هکتار میرسد. این وسعت با توجه به احتساب قسمتهایی که در گذشته بخشی از تپه باستانی بودهاند، از ۳۵ هکتار تجاوز خواهد کرد. حدود ۱۰هکتار از شهر باستانی هگمتانه در تملک شخصی قرار داشت که خوشبختانه در سالهای ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ هجری شمسی خریداری و به هگمتانه الحاق شد.
شهر باستانی هگمتانه دارای معماری و نقشه بسیار منظم، شبکه آبرسانی عظیم، معابری از سنگفرش و آجرهای مربعی، حصاری طولانی و... بوده است و از همین رو بازدید از آن به طور قطع برای علاقمندان به تاریخ این مرزوبوم ارزشمند خواهد بود. این شهر کهن، نخستین پایتخت ایران بود و بههمراه آتن در یونان، رم در ایتالیا و شوش در خوزستان، از معدود شهرهای باستانی جهان به شمار میرود که همچنان پابرجا ماندهاند.
دوره مادها
با توجه به آثار بهجایمانده از ایران کهن به نظر میرسد شهر هگمتانه توسط اقوام آریایی ماد در قرن ۱۷ قبل از میلاد تأسیس شد و بهعنوان پایتخت نخستین امپراتوران و پادشاهان ایرانی مورد استفاده قرار گرفت. در واقع، نظرات متعددی در مورد این شهر تاریخی و ارزشمند وجود دارد؛ بهطوری که برخی کارشناسان آن را مکانی متشکل از کاخها، عمارتها و آثار برجایمانده از حکومت مادها و هخامنشیان میدانند. تعدادی از باستانشناسان نیز طبق موقعیت مکانی و استراتژیک شهر احتمال میدهند که اینجا نزدیک به هزارسال پیش از میلاد مسیح اشغال شده است.
البته شواهد تاریخی معتبری در اثبات این احتمال وجود ندارد
هردوت، تاریخنگار یونانی معتقد بود که مادها ۸۰۰ سال پیش از میلاد حضرت مسیح (ع) این شهر را بهعنوان پایتخت خود انتخاب کردند. براساس توصیفات وی، این مجموعه شاهانه روی یک تپه واقع شده و دارای 7دیوار متحدالمرکز بود که بخش درونی هر دیوار از دیوار بخش بیرونی ارتفاع بیشتری داشت.
برخی دیگر از کارشناسان و باستانشناسان معتقد هستند که ایجاد شهر هگمتانه به دستور جمشید پادشاه یا سمیرامیس افسانهای انجام گرفته است. برخی نیز ساخت و ایجاد آن را از به فرورتیش، سومین پادشاه سلسله ماد نسبت میدهند. طبق اطلاعات دانشنامه ایرانیکا، سلسله ماد توسط دیاکو تأسیس و هگمتانه بهعنوان مرکز یا پایتخت آن انتخاب شد.
بررسیهای تاریخی و باستانشناسی اذعان میکنند که هگمتانه و همدان یکی هستند؛ اما متأسفانه بهدلیل کمبود آثار باقیمانده از دوران قبل از اسلام، کاوشگران اروپایی، مناطقی مانند تخت سلیمان، شوش و کنگاور را برای هگمتانه در نظر گرفته بودند. جالب اینکه در سکههای کشفشده از زمان حکومت ساسانیان، اهمتان بهعنوان محل ضرب معرفی شده و نخستین متونی که در آن نام مادها و مناطق مربوط به آنها ذکر شده، تقویم ۲۴شارل مانزر سوم است. در این متون به قوم و سرزمینشان به نام مادای یا آمادای اشاره میشود.
دوره هخامنشی
پس از مادها، هگمتانه مرکزیت نخست خود را نداشت؛ ولی به جهت قرارگیری در مسیر راه شاهی بهعنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد توجه خاص بود و ازاینرو آن را آباد کردند. زمانی که داریوش سوم با اسکندر مواجه شد، هگمتانه بهصورت ویرانهای در آمده بود. داریوش سوم دستور داد تا در میانه شهر، کوشکی بزرگ بسازند. در این کوشک، ۳۰۰مخفیگاه برای گنجینهها و داراییها بر پا شد و برای آن 8 در آهنین ساختند.
دوره اشکانی
طبق سنگنوشته یونانی روی تندیس هرکول در بیستون که قدمت آن به سال ۱۴۸ پیش از میلاد میرسد، بهظاهر هگمتانه تا زمان پادشاهی مهرداد یکم، سقوط نکرده بود. آنتیوخوس هفتم در سال ۱۳۰ پیش از میلاد به قصد بازگردانی قدرت سلوکی به ایران به طور احتمال برای مدت کوتاهی در هگمتانه توقف میکند؛ چنانکه تیگران دوم نیز در سال بعد برای حمله به مهرداد دوم، مدتی در هگمتانه بود. اشکانیان نیز از هگمتانه بهعنوان پایتخت تابستانی و ضرابخانه سلطنتی استفاده میکردند.
از نکات جالب و قابلتوجه در مورد شهر هگمتانه، نام شهر است که در سنگنوشتهای برجایمانده از بیستون متعلق به داریوش اول، نامهای "هگمتان" به زبان فارسی باستان، "آک-م-د-ن" به زبان ایلامی و "آ-گ-م-ت-ن" به زبان اکدی برای آن ذکر شده است. در زبانهای دیگر نیز برای شهر باستانی همدان نامهای مختلفی وجود دارد که میتوان به اکباتانا، اگباتانا در زبان یونانی، اکباتانا، اکباتانیس پارتیوروم در زبان لاتین، آحمت در زبان آرامی، آحمتن، همتن، اکبتن در زبان ارمنی و همدان در زبان فارسی میانه اشاره کرد. مفسران بر این عقیدهاند که این واژه بهمعنای محل گرد آمدن است که از کلمه "هنگمت" میآید. با توجه بهمعنای آن، احتمال گردهمایی گروهی مردم، آن هم پیش از تشکیل سلسله ماد دور از تصور نخواهد بود. هگمتانه بهصورت قصری وسیع، زیبا و با استحکام بسیار طراحی و در زمینی به وسعت ۳۵ هکتار ساخته شد.
معماران این اثر تاریخی، آن را بهصورت 7قلعه متصل و تودرتو طراحی و ایجاد کردند. به نظر میرسد که ساختمانهای مسکونی در مجاورت قلعهها قرار داشتند. مورخان علت این امر را درخواست دیاکو مبنی بر نقل مکان قوم ماد از محل سکونت خود به مجاورت کاخ شاهی بیان کردهاند. هریک از قلعههای متصل به هم طبق کاربری خاصی ایجاد شدند؛ بهطوری که قلعه هفتم یا آخرین قلعه درونی بهعنوان کاخ پادشاه مورد استفاده بود. دیاکو به تقلید از رنگآمیزی قصرهای بابلی، دستور داد که کنگرههای هر قلعه را به رنگی مخصوص درآورند.
از مورخی یونانی نوشتهای برجای مانده است که به چوبهای مورد استفاده در ساخت کاخ اشاره کرده و قصر شاهی را پوشیده از طلا و نقره توصیف میکند.
همچنین از کندهکاریها و تزئینات زیبا و فراوانی که بر درها، رواقها و ستونهای این بخش از مجموعه هگمتانه به کار رفته است، با زبان تمجید سخن میگوید. او تأکید میکند که نمیتوان بخش یا دیواری از قصر پادشاهی را بدون تزئین و ستونهای بدون طلا و جواهر یافت.
کاوشهای باستانشناسی که از سال ۱۳۶۲ آغاز شد، نتایج درخشانی بههمراه داشت. حاصل این کاوشها در ۱۱فصل توسط صراف شامل بقایای معماری خشتی گستردهای میشد که بهصورت بسیار زیرکانه و بر اساس اصول مهندسی و نقشههای از پیش طراحیشده در سطح وسیعی اجرا شده بود. این معماری خشتی از واحدهای ساختمانی در ابعاد 17/5 در 17/5متر تشکیل میشد که هر واحد دارای یک پیشخوان در مقابل ورودی تالار مرکزی و اتاقهای جانبی و 2انبار کوچک در قسمت انتهایی بود.
این پلان شکل قرینه دارد و در حد فاصل 2سری از این واحدها معبری به عرض 5/3 متر به چشم میخورد؛ بهنحوی که در پلان کلی مجموعه در هر ۳۵ متر یک کوچه یا معبر وجود دارد و بین آنها واحدهای معماری قرار گرفتهاند. بر اساس کاوشهایی که در قسمتهای مختلف تپه هگمتانه همدان انجام گرفته، این نقشه بهصورت یکسان در کل سطح تپه اجرا شده است.
این مجموعه معماری را حصارهایی محافظت میکردند که در فواصل ۹۰متری، برجهایی مربع شکل از میان آنها قد برافراشته بودند. تاریخ ایجاد مجموعه معماری داخل حصارها نمیتواند قدمتی قبل از دوره اشکانی داشته باشد و شاید بتوان گفت که روی آثار قدیمیتر ساخته شدهاند؛ هرچند این موضوع فقط به دست باستانشناسان و با کاوشهای میدانی و علمی گسترده مشخص خواهد شد.
|
