|
آمارها گواه آن را می دهد که غبار پیری بر سر همدانیان نشسته است.
برای این گفته خود استناد می کنیم به سرشماری نفوس مسكن سال 95 که گویای كاهش شدید جمعیت در استان و كاهش نرخ موالید بوده و هم اینك این مولفه در كنار بحران های اقتصادی، آبی و زیست محیطی به مهمترین چالش استان تبدیل شده است.
جمعیت و میزان باروری یكی از مهمترین شاخصه های تحولات جمعیتی در هر كشور محسوب می شود؛ از این رو سیاستهای جمعیتی با هدف كاهش یا افزایش باروری در كشورهای مختلف جهان اعمال می شود.
در تعریفی دیگر، جمعیت به عنوان یكی از ابزارهای و مولفه های اصلی قدرت هر كشور محسوب می شود بنابراین اهمیت جمعیت در ابعاد مختلف، این موضوع را به یكی از اساسی ترین مساله برای سیاستمداران و برنامه ریزان تبدیل كرده است.
تحلیل اجتماعی سیر تحول جمعیت از پیروزی انقلاب اسلامی تاكنون به استناد به آمارها و یافته های علمی مبین سیر نادرست رشد جمعیت در برهه ای از زمان است.
در دهه 70 با توجه به اینكه در بین سالهای 60 تا 65 شاهد انفجار موالید بودیم، حدود 45 درصد از جمعیت كشور را زیر 15ساله ها تشكیل می دادند و 50 درصد در سن فعال قرار داشتند به همین دلیل سیاست كنترل جمعیت در پیش گرفته شد.
در آن دوره شعار و پلاكاردهای " ایست، دو بچه كافی است" در حاشیه جاده ها بر در و دیوار بیمارستان ها و مراكز درمانی نقش بست و برنامههای تبلیغی وسیعی برای كاهش زاد و ولد در اولویت قرار گرفت.
البته تنها این شعارهای خوش رنگ و لعاب در كاهش جمعیت موثر نبود؛ بلكه اجرای سیاست كاهش جمعیت از سال 68 در كنار افزایش مشكلات اقتصادی و اجتماعی، ارتقای سطح علمی شهروندان، افزایش سطح توقعات و الگو شدن زندگی مدرن استقبال مردم از كاهش باروری را افزایش داد.
در گذشته خانواده های سنتی قدرت و توان خانواده را بر مبنای تعداد فرزندان ارزیابی می كردند ولی هم اینك كیفیت جایگزین كمیت شده و داشتن فرزند كمتر ولی با وضعیت بهداشتی بهتر، باسواد و فرهنگ و تربیتی غنی به اولویت خانواده ها مبدل شده است.
تغییرات جمعیتی، متاثر از مولفه هایی همچون باروری، مرگ و میر و مهاجرت است، ولی در استان همدان كه در آخرین سرشماری نفوس مسكن آمارها حاكی از كاهش شدید جمعیت است، مهاجرت نقش موثری نسبت به دیگر مولفه ها در سیر نزولی جمعیت داشته است.
با توجه به آمارها در استان همدان در سال 1400 تعداد 23036نفر موالید داشتیم که نسبت به سال گذشته 420 نفر کمتر بودند یعنی رشد جمعیت سال 1400 نسبت به سال 99 منفی بوده است.
همچنین طبق آمار نفوس مسكن، سال 95 به نسبت سال 90 ، 131 هزار و 528 نفر از جمعیت این استان مهاجرت كرده اند كه این كاهش زنگ خطر جدی برای نرخ جمعیت همدان است چون این استان بیشترین نرخ كاهش جمعیت را در كشور به خود اختصاص داده است.
میزان مهاجرت از استان همدان به سایر استانها در سالهای 90 تا 95 به قدری شدت گرفته كه می توان عنوان كرد یك شهرستان از استان همدان حذف شده است.
به گفته كارشناسان عواملی نظیر تلاش برای كسب فرصت های شغلی، كاهش تمایل خانوادهها به فرزندآوری، بالا رفتن سن ازدواج و ترجیح به ادامه زندگی مجردی در افزایش مهاجرت و كاهش نرخ جمعیت استان موثر بوده است.
میانگین رشد جمعیت جمعیت در سالهای 90 تا 95 در شهرستان همدان 3.7 دهم درصد و ملایر 2 دهم درصد بوده و سایر شهرستان ها دارای رشد منفی هستند.
با وجود افزایش مهاجرت ها ولی آمار موالید و مرگ و میر نشان دهنده این است كه در این فاصله زمانی (95 - 90) 165 هزار و 732 نفر متولد و 57 هزار تن فوت كرده اند؛ یعنی 106 هزار نفر به جمعیت استان افزوده شده است.
نرخ طبیعی رشد جمعیت در استان كه نتیجه تفاضل ولادت ها و فوت است رو به رشد بوده به گونه ای كه از 1.14 درصد در سال 90 به حدود 1.3 درصد در سال 95 رسیده است.
با این وجود نرخ رشد سالیانه، بر منفی شدن آمار جمعیت استان تاثیر بالایی داشته است و نرخ رشد جمعیت را از 63 دهم درصد به 23 دهم درصد كاهش داده است.
بررسی آمار موالید در 6 ماهه سالجاری گویای كاهش 7.3 درصدی نسبت به زمان مشابه در سال گذشته است و امسال 16 هزار و 373 ولادت ثبت شده است.
اولین و بیشترین میزان كاهش موالید پس از سال های متمادی در سال 95 رخ داد؛ با این توضیح كه از سال 90 تا پایان سال 93 شاهد روند صعودی جمعیت بوده ولی از سال 94 به بعد این روند كاهشی شده است.
رشد شهرنشینی و تمایل به زندگی صنعتی و مدرنیته و دوری از زمین كشاورزی و دامداری از مهمترین عوامل مهاجرت از روستاها به شمار می رود.
البته نمی توان تاثیر خشكسالی های پی در پی و بروز تنش های آبی را در كم شدن شمار جمعیت روستایی نادیده گرفت؛ چرا كه آب به عنوان مایه حیات می تواند مهمترین عامل جلوگیری از خالی شدن روستاها باشد.
سهم نرخ ولادت در شهرها از 65 درصد در سال 90 به 67.7 درصد افزایش و در روستاها از 34.7 درصد به 32.3 درصد كاهش یافته كه این آمار موید افزایش نرخ شهرنشینی و خالی شدن روستاها از جمعیت است.
طی 6 ماهه سالجاری نرخ خام ولادت در استان همدان 18.8 درصد گزارش شده است در حالیكه میانگین كشوری 19.5 درصد است.
هر چند كاهش باروری یكی از مشكلات استان همدان به شمار می رود ولی این مساله را نمی توان در اولویت دانست چون مهاجرت مهمترین نقش را در كاهش جمعیت این استان داشته است.
مولفه باروری در تركیب و كاهش جمعیت به اندازه مهاجرت تاثیر نداشته است بنابراین توجه ها بیشتر باید بر این مساله معطوف باشد.
اگر رشد منفی جمعیت، باروری زیر سطح جایگزینی و مهاجر فرستی جمعیت در استان تداوم یابد به طور حتم همدان در آینده نزدیك با پدیده سالخوردگی جمعیت مواجه می شود.
هر چند در سالهای گذشته در بیان آمارها به نقل از مسئولان، ملاحضات اساسی به دلیل اختصاص اعتبارات به نسبت میزان جمعیت در نظر گرفته شده اما همین ملاحضات و پنهان کاری ها باعث آسیب های زیادی به اقتصاد استان شده است.
مدیر سلامت جمعیت و خانواده معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان نیز گفت: نرخ باروری در استان از ۲ و یک دهم به یک و هفت دهم رسیده است.
شهلا نوری با اشاره به اینکه این بدان معناست که هر زن در طول دوره باروری حداکثر ۱.۷ فرزند جایگزین خود می کند، افزود: سن باروری از ۱۰ سال تا ۵۴ سالگی است اما آنچه قابل ذکر این است که بهترین سن باروری ۲۰ تا ۳۰ سالگی است.
وی با بیان اینکه البته ممکن است کسی در سن ۴۸ سالگی دچار یائسگی شود و باروری را از دست بدهد، گفت: به هر حال عوامل مختلفی در حال حاضر بروی نرخ باروری تاثیر می گذارد که از آن جمله می توان به افزایش سن ازدواج، کاهش ازدواج، افزایش طلاق، فاصله گذاری بین فرزندان، ناباروری اشاره کرد.
این کارشناس بهداشت خانواده با بیان اینکه شیوع ناباروری رو به افزایش است، عنوان کرد: این مهم به سبک زندگی، سن باروری، سن ازدواج و.. برمی گردد.
نوری به شیوع تک فرزندی در جامعه اشاره و بیان کرد: عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و.. بر نرخ باروری تاثیر میگذارد.
مدیر سلامت جمعیت و خانواده معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان بیان کرد: گاه می بینیم اشتغال بانوان جز موانعی بر سر راه فرزندآوری است می توان با تمهیداتی چون حمایت از زنان شاغل، اعطای تسهیلات مناسب برای ازدواج، آموزش و... امکان فرزندآوری را بالا برد.
نوری با بیان اینکه روند موالید نیز کاهش محسوس دارد، عنوان کرد: میزان موالید در سال ۱۳۹۴، ۳۳ هزار و ۳۰۰ هزار نفر و در سال ۹۹، ۲۲ هزار و ۱۵۰ مورد در جمعیت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی استان است.
وی با بیان اینکه یکی از عوامل کاهش فرزندآوری ترکیب سنی جمعیت است، اظهار داشت: در سال های ۹۴، متولدین دهه ۶۰، بیشترین موالید را داشتند اما با گذشت سال ها میزان باروری کاهش پیدا می کند ، بطوریکه میزان آن از ۵ به ۱.۷ رسیده است.
وی با اشاره به اینکه روند موالید نزولی بوده و سالمندی رو به افزایش است، عنوان کرد: ۱۲ درصد جمعیت را بالای ۶۰ سال شامل می شود و جمعیت رو به پیری بوده و جمعیت جوان رو به کاهش است که روی موالید و باروری تاثیر میگذارد.
نوری ادامه داد: امسال برنامه راهبردی صیانت از جمعیت اجرا می شود که بر اساس آن وظایف مختلف بر عهده نهادهای مختلف است و کمیته های صیانت از جمعیت نیز در سطح استان برای اجرای راهبردی برنامه تشکیل میشود.
با این توضیحات سوال این است چرا با وجود تلاش مسئولان برای ایجاد فرصت های شغلی، این اقدام ها منجر به نگهداشت جمعیت در استان نشده است؟ برای دست یابی به پاسخ این سوال، با توجه به اینكه نیروی كار بیشترین مهاجرت را به خود اختصاص داده است، باید كاركردهای اقتصادی و اجتماعی استان و علت اثرگذار نبودن آنها در جلوگیری از مهاجرت جمعیت بررسی شود.
همچنین باید تصویر دقیقی از آمار آینده جمعیتی استان تخمین زد، چرا كه بدون توجه به آمار جمعیتی استان، اجرای طرح های توسعه ای، افزایش مراكز علمی و دانشگاهی و ساخت فضاهای تفریحی به اهداف مورد نظر نمی رسد.
در صورت ارائه یك تصویر واقعی از جمعیت استان تا افق 1404 می توان به سیاستگزاران و برنامه ریزان راه روشنی را برای تدوین برنامه مشخص متناسب با الگوی جمعیتی را نشان داد. هر چند تجربه كشورهای مختلف نشان داده كه به راحتی نمی توان رشد منفی جمعیت را به سمت رشد مثبت سوق داد اما می توان راهكاری برای جلوگیری از پیری جمعیت و راهبردی برای كند شد روند كاهش جمعیت ارایه كرد.
|
