|
اهل همدان که باشید قطع به یقین بلوار موشک یا 15 فروردین را خوب میشناسید؛ حتما برای یکبار هم که شده است از آنجا عبور کردهاید.
در نخستین تقاطع این بلوار یک سردر تاریخی که با تابلوی رنگ و رو رفته نام و نشان خود را به عابران میشناساند جا خوش کرده است.
رخسار رنگ پریده تابلوی شرکت سهامی فرش ایران که حالا البته با کاربری و بنای رو به تخریب آن هم سنخیت دارد در کنار بیتوجهی و ندیده گرفتنهای متولیان امر در تب و تاب نابودی به بهانه طرح تفضیلی است.
آنچه مسلم است طبق طرح تفضیلی این سردر باید تخریب شود و حتی شنیده شده است همسایگان مجاور بنا از این تصمیم استقبال هم کردهاند و گاهی جمع میشوند و میخواهند این سردر خراب شود، اما اگر بدانند با بهرهگیری از ظرفیت شرکت فرش توسط متولیان امر آن منطقه به موزه زنده فرش در ایران تبدیل میشود آیا باز این درخواست را خواهند داشت؟
این تقاضاهای همسایگان و نبود توجه متولیان امر به بنای تاریخی شرکت فرش این بیم را در دل دوستداران میراث فرهنگی ایجاد میکند که در آینده نهچندان دور اثری از سردر قدیمی نمیماند.
این درحالی است که برخی کارشناسان برای حفظ آن برنامههای منسجم دارند و براین باورند معماری و ساختار کاربری بنا میتواند همدان را صاحب یک غنای میراثی و فرهنگی کند.
سردر شرکت فرش در دوراهی
ماندن و نبودن
یکی از پیشنهادات این است که سردر شرکت فرش همدان بهعنوان یک المان شهری میتواند در مرکزیت یک میدان که با خلاقیت مدیران و طراحان شهری ایجاد شود بر فضای شهری متمایز تأثیرگذار باشد نه آنکه این غنای فرهنگی قربانی اجرای طرح تفضیلی شود.
جدای از سایه تهدید تخریب که روی بنا افتاده است باید گفت همدان بازمانده هنر قالیبافی را هم نتوانست حفظ کند، مخروبهای که امروز از دستبافتههای یک قرن پیش به جا مانده است میتوانست گنجینه زنده فرش ایران باشد اما نیست این مهم زمانی اثبات میشود که راهی آنسوی سردر بلاتکلیف شرکت فرش در همدان شوید.
وقتی وارد عمارت مخروبه شرکت فرش همدان که متأسفانه صاحب نام و نشان در فهرست ملی ایران هم هست میشوید با ابزارها، نقشهها و تجهیزاتی با یک قرن سابقه روبهرو خواهید شد که گویا هیچکس ارزش آنها را نمیداند.
همدان که با دستبافتههایش در عرصه هنر ملی شهیر است، میتوانست صاحب موزه زنده فرش باشد اما حالا این مکان در نزدیکی برج تاریخی «قُربان»، در بلوار ۱۵ خرداد همدان از هر توجه به دور است.
بازمانده یک قرن پیش، شرکت منطقهای فرش همدان و کردستان که در واقع نخستین شرکت فرش ایران محسوب میشده بنایی که امروز به نام «ساختمان شرکت سهامی فرش ایران» نامیده میشود، همان مکانی است که امروز در حال تبدیل شدن به مخروبه است.
غفلت دستگاههای اجرایی
در حفظ اصالت بنا
دستگاههای متولی میراثفرهنگی، شهرداری و شرکت فرش ملی ایران، میتوانستند با برنامهریزی و اختصاص میزان محدودی اعتبار یک مجموعه از دست رفته را حیات دوباره بخشند، اما هیچ اتفاقی در این زمینه رخ نداد.
حالا شواهد امر بیانگر آن است که درحالحاضر یک گنجینهی باارزش از فرش بهویژه متعلق به همدان در حال نابودی است.
برخی کارشناسان و اسناد به جا مانده از گذشته بیانگر آن است که مهمترین اسناد مربوط به فرش و نقشهخوانیهای فرشهای قدیمی در چند سال گذشته در همین کارخانه به آتش کشیده شدهاند.
اینجا تنها نمونه از کارخانههای باقی مانده در همدان است که با بیتوجهی مالکانِ امروزی این کارخانه، به نابودی نزدیک میشود.
مستندات از شرکت فرش چه میگویند؟
در کتاب «قالیبافی هنر ملی ایران، نگاهی به قالی ایران و قالیبافی در استان همدان»، تألیف عباس زند آمده است که در سال ۱۲۹۰ شمسی، یک شرکت انگلیسی با نام «O. C. M» توسط «سسیل ادواردز» وابسته به کمپانی شرق لندن، نخست در خانهای در شهر همدان با 8 دستگاه دار قالی، کار قالیبافی را شروع میکند، که عمدهترین فعالیتش در شهرهای همدان، اراک و کرمان بود، وی در ۱۹۴۸ میلادی برای تألیف کتاب «قالی ایران» به همدان برمیگردد و متوجه میشود که استاد کارش «کبری خانم» ۱۲ دستگاه دارقالی را اداره میکند، یعنی بزرگترین کارگاه قالیبافی در شهر همدان در سال ۱۳۱۴ شمسی، به دستور رضا شاه خلع ید میشود و شرکت سهامی فرش ایران به جای آن شرکت، تأسیس میشود.
از سوی دیگر سسیل ادواردز در کتاب قالی ایران، در همدان زندگی میکرده و یک تخته قالی بهنام قالی الوند را طرحریزی میکند که بافت، طرح و رنگ ویژهای دارد و وی فعالیت خود را در همدان برای بافت فرش ادامه میدهد.
صنعت فرشبافی از دوره صفویه و اسماعیل شاهِ طهماسب در همدان فعال بوده و حتی این منطقه یکی از مراکز تجارت فرش محسوب میشده، به همین منظور نیز بازارها و کاروانسراهای مختلفی برای این کار فعال بودهاند و تاجرها به صورت سنتی از طریق تجارت کار خود را انجام میدادهاند.
بنابر برخی نوشتارهای رسانهای و تاریخ کتبی و شفاهی به جا مانده از آن دوران؛ شرکت فرش همدان و کردستان پس از انقلاب اسلامی به یک شرکت خصوصی تبدیل میشود، از دهه ۷۰ به بعد مدیرانی که مسئولیت این شرکت را به عهده میگیرند، اجازه ورود هیچکس به این بخش قدیمی شرکت فرش را نمیدهند، حتی در دهه ۷۰ بخش عمدهای از این مجموعه توسط همین شرکت تخریب میشود تا امروز که آن در بدترین شرایط قرار گرفته است.
طاقهای ضربی و شیروانی بنا بیانگر معماری تلفیقی از دوره قاجاری و مدرن است حالا بخشهای باقیماندهی این مجموعه، امروز در شرایط بسیار بدی قرار دارد، درحالحاضر فقط بخش رنگرزی، ریسندگی، پرداخت و انبار آن باقی مانده است.
بخشی از نقشههای قدیمیتر که متعلق به دوره پهلوی دوم است و دارای اشیای باارزشی مانند دستگاه پرداخت و چلهکشی است در حالتی بد و در مخروبههای این کارخانه نگهداری میشوند.
به هر ترتیب امروز کارخانه شرکت فرش در محلهی زندیهای همدان، تنها نمونهی باقی مانده از کارخانههایی است که در طول بیش از ۱۰۰ سال گذشته در همدان ساخته شدند، اما با از بین رفتن تدریجی کارخانههایی مانند چرمسازی، برق و کبریتسازی؛ کارخانه شرکت فرش، امروز تنها نمونه از کارخانههای باقیمانده در همدان است که کمر همت برای از بین رفتن آن همچنان محکم است. امید آنکه اینبار مسئولان انعکاس مطالب را جدی بگیرند، زیرا این چنین نوشتارهایی به آیندگان خواهد گفت تلنگر و پیشنهادات مطرح شد اما آنان که باید بخواهند نخواستند...
|
