|
گزارش سالانه (۲۰۲۳) دیدهبان جهانی کارآفرینی نشان میدهد که بعد از تجربه کرونا، کارآفرینان جهان بیشتر از شکست کسب و کار خود میترسند و در این میان زنان، کمتر تمایل به کارآفرینی و جوانان بیشتر خواهان راهاندازی کسب و کار شخصی خود بودهاند؛ جایگاه ایران نیز در این گزارش قابل توجه است.
کارآفرینی یا شروع یک کسبوکار جدید با ایجاد ارزش اقتصادی، محرک کلیدی توسعۀ اقتصادی است. در شرایطی که جهان از یکسو با اثرات همهگیری کووید-۱۹ و از سوی دیگر با شوکهایی همچون جنگ بین روسیه و اوکراین و افزایش هزینههای انرژی دستوپنجه نرم میکند، کارآفرینی میتواند به بهبود اقتصادی کمک کند. توسعۀ کسبوکارهای نو از مسیر ایجاد شغل، افزایش درآمد خانوارها، و کاهش فقر به پایداری اقتصادی کمک میکند. در هر برههای، به ویژه در زمان بحرانها، ضروری است که چارچوبهای ملی برای ارتقای کارآفرینی به دقت تعریف و اندازهگیری شود
دیدهبان جهانی کارآفرینی با سابقۀ ۲۴ سال فعالیت، معتبرترین و پرسابقهترین مؤسسۀ جهانی در حوزۀ کارآفرینی است که گزارشهای سالانۀ آن مورد استناد طیف زیادی از نهادهای آکادمیک و دولتی قرار میگیرد.
این مؤسسه یک کنسرسیوم دانشگاهی مرکب از گروههای پژوهشی مختلفی است که هدف آن جمعآوری و تحلیل دادههای فعالیتهای کارآفرینانه در سطح جهان جهت ارائه راهنماییهای ارزشمند برای سیاستگذاران است. در سه دهۀ گذشته بیش از سه میلیون نفر از سراسر دنیا به عنوان مصاحبهشونده در تهیۀ گزارشهای سالانۀ این مؤسسه نقش داشتهاند.
اولین گزارش GEM که در سال ۱۹۹۹ منتشر شد، فقط ۱۰ کشور را پوشش میداد، اما در حال حاضر حدود ۱۲۰ کشور از گوشه و کنار جهان در تحقیقات GEM شرکت میکنند. این مؤسسه با استفاده از ابزارهایی همچون مصاحبۀ حضوری، مصاحبۀ تلفنی، و پرسشنامه به بررسی نظرات جمعیت بزرگسال کشورها و همچنین خبرگان آنها میپردازد.
برآیند نظرات این دو طیف از مشارکتکنندگان، تصویری جامع از وضعیت کارآفرینی در هر کشور ارائه میدهد. در سال ۱۳۸۶ ایران به عنوان چهل و چهارمین کشور به دیدهبان جهانی کارآفرینی پیوست و دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران نمایندۀ ایران در این مؤسسۀ جهانی شد.
در گزارش سال ۲۰۲۳ دیدهبان جهانی کارآفرینی برای ایجاد تصویری کامل از فعالیتهای کارآفرینانۀ صورت گرفته در سال ۲۰۲۲، با بیش از ۱۷۵ هزار فرد و خبره از ۵۱ کشور مصاحبه صورت گرفته است. این ۵۱ کشور که آمارهای مربوط به فعالیتهای کارآفرینانۀ خود را در اختیار GEM قرار دادهاند، حدود دوسوم جمعیت جهان را شامل میشود؛ از چین با جمعیت ۱.۳ میلیارد نفر گرفته تا هند که با توجه به برآورد سازمان ملل متحد احتمالاً پرجمعیتترین کشور دنیا در سال ۲۰۲۳ معرفی میشود. دیدهبان جهانی کارآفرینی برای ارائه ارزیابی صحیح، کشورهای مشارکتکننده در بررسی خود را بر اساس سرانۀ تولید ناخالص داخلی در سه دستۀ درآمد بالا، درآمد متوسط، و درآمد پایین تقسیم کرده است.
گزارش سال ۲۰۲۳ بیان میکند که هر چند آثار همهگیری کووید-۱۹ رو به پایان است، اما کاهش درآمد خانوارها همچنان ادامه دارد و در این میان کسانی که کمترین توان اقتصادی را داشتهاند، بیش از همه آسیب دیدند.
ترس از شکست، یک محدودیت مهم برای راهاندازی کسب و کار در بسیاری از اقتصادها از هر سه گروه درآمدی است. در تعدادی از اقتصادها از جمله برزیل، عربستان، قطر، هلند، پورتوریکو، و لهستان نسبت بالایی از بزرگسالان گفتهاند که راهاندازی یک کسب و کار نسبتاً آسان است و فرصتهای خوبی برای راهاندازی کسبوکار محلی وجود دارد.
با این حال، حدود نیمی از کسانی که چنین فرصتهایی را درک میکنند، به دلیل ترس از شکست، از اقدام منصرف میشوند. کاهش خطرات و هزینههای درک شدۀ ناشی از شکست کسب و کار جدید، با ایجاد تغییراتی در مقررات ورشکستگی و ارتقای بهتر موفقیتهای کارآفرینی میتواند تأثیر مثبتی در افزایش نرخ راهاندازی کسبوکارها به ویژه برای زنان داشته باشد.
در گزارش سال جاری GEM، بالاترین سطوح فعالیت کارآفرینی نوپا مربوط به آمریکای لاتین و منطقۀ کارائیب بوده است. با این حال، سطوح فعالیت کارآفرینی از کشوری به کشور دیگر بسیار متغیر است. تنها در شش کشور بیش از یک نفر از هر چهار فرد بزرگسال وجود دارد که کسب و کار جدیدی را راهاندازی کرده یا اداره میکند (گواتمالا، کلمبیا، پاناما، شیلی، اروگوئه، و امارات متحده عربی). در مقابل، در سه اقتصاد، یک نفر از هر ۲۰ نفر همین کار را انجام میدهد (مراکش، یونان، و لهستان).
توضیح این تفاوتها ممکن است به همان اندازه که مربوط به متغیرهای اقتصادی است، در هنجارهای فرهنگی و اجتماعی نیز ریشه داشته باشد. نکتۀ جالبی که در گزارش مورد اشاره قرار گرفته است، ارتباط منفی میان سطح کارآفرینیهای نوپا با شاخص توسعۀ انسانی است.
در گزارش سال قبل هم بین سطح کارآفرینیهای نوپا با سرانۀ تولید ناخالص داخلی ارتباط منفی دیده شده بود. چرا بیشتر کشورهای مرفه و بهرهمند از شاخص توسعۀ انسانی بالا، دارای سطوح پایین فعالیتهای کارآفرینی نوپا هستند؟ یک دلیل شاید این باشد که سطوح بالاتر توسعۀ انسانی به طور بالقوه به معنای فرصتهای شغلی مفیدتر است و در نتیجه جذابیت کارآفرینی را کاهش میدهد.
وضعیت ایران در گزارش سال ۲۰۲۳
دولتها باید شرایط محیطی مطلوبی را برای افراد ایجاد کنند تا بتوانند کسبوکار جدیدی را شروع کنند و رشد دهند. دیدهبان جهانی کارآفرینی ۱۳ شاخص را تعریف کرده که بینش لازم را در مورد چگونگی تقویت چنین محیطی در اختیار سیاستگذاران قرار میدهد.
این شاخصها شرایط محیطی کارآفرینی را در یک کشور در ابعاد گوناگون اندازهگیری میکنند. یکی از کشورهایی که در گزارش سال جاری این مؤسسه مورد بررسی قرار گرفته، ایران است که در ادامه به واکاوی وضعیت کشورمان در هر یک از این شاخصها میپردازیم:
۱- سرمایۀ کارآفرینانه: این شاخص به این امر میپردازد که آیا بودجۀ کافی برای راهاندازی استارتاپهای جدید وجود دارد یا خیر. ایران از بین ۱۳ کشور همگروه خودش، رتبۀ ۷ را در این شاخص کسب کرده است.
۲- سهولت دسترسی به سرمایۀ کارآفرینانه: این شاخص میزان آسانی دسترسی به گزینههای مالی را برای تأمین سرمایۀ فعالیتهای کارآفرینانه اندازهگیری میکند. رتبۀ ایران از میان ۱۳ کشور، ۷ است.
۳- سیاست دولت در حمایت و ارتباط: به بررسی سیاستهای دولتی و میزان حمایت و ارتباط دولت با فعالیتهای کارآفرینی میپردازد و بررسی میکند که آیا دولت حاضر به پذیرش ریسک و سرمایهگذاری در کسبوکارهای نو است یا خیر. ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور در جایگاه ۱۰ ایستاده است.
۴- سیاست دولت در مالیات و بوروکراسی: این شاخص به بررسی ارتباط میان سطح مالیات و بوروکراسی با راهاندازی کسبوکار نو در کشورها میپردازد و بررسی میکند که مشاغل جدید از نظر دو عامل مذکور تا چه اندازه تحت فشار هستند. رتبۀ ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور، ۱۱ است.
۵- برنامههای کارآفرینانه دولت: به این امر میپردازد که آیا برنامههای حمایتی دولت جهت تقویت استارتاپها بطور گسترده در دسترس همه قرار دارد یا خیر. ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور در جایگاه ۱۱ ایستاده است.
۶- آموزش کارآفرینی در مدرسه: این شاخص به ارزیابی فعالیتهای کارآفرینانه در مدارس میپردازد و بررسی میکند که ایدههای کارآفرینانه در مدارس تا چه اندازه معرفی و ترویج میشوند. جایگاه ایران در این شاخص از بین ۱۳ کشور همگروه خودش، ۱۰ است.
۷- آموزش کارآفرینی پس از مدرسه: این شاخص به بررسی کمیت و کیفیت دورههای آموزشی ارائه شده در دانشگاهها و مدارس کسبوکار میپردازد. ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور، رتبۀ آخر را کسب کرده است.
۸- انتقال تحقیق و توسعه: به این موضوع میپردازد که نتایج تحقیقات انجام شده در مراکز پژوهشی تا چه اندازه قابلیت انتقال به مشاغل جدید را دارد. ایران در این شاخص در جایگاه ۹ از میان ۱۳ کشور قرار دارد.
۹- زیرساختهای تخصصی و تجاری: به ارزیابی سطح دسترسی به خدمات باکیفیت و مقرون به صرفه میپردازد. رتبۀ ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور، ۱۰ است.
۱۰- سهولت ورود و پویایی بازار: این شاخص به بررسی میزان آزادی بازارها و رشد آنها بدون دخالتهای دولت از جمله قیمتگذاری و اعمال سیاستهای کنترلی ورود به بازار میپردازد. رتبۀ ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور، ۹ است.
۱۱- سهولت ورود به بازار و مقررات آن: به ارزیابی تأثیر مقررات حاکم بر بازار بر کسبوکارهای نو میپردازد و اینکه این مقررات بیشتر محدودکنندۀ ورود به بازار است یا تسهیلکنندۀ آن. ایران در این شاخص از بین ۱۳ کشور در جایگاه آخر ایستاده است.
۱۲- زیرساختهای فیزیکی: این شاخص به این امر میپردازد که زیرساختهای فیزیکی کشورها آیا از نظر عادلانه بودن، با کیفیت بودن، و مقرون به صرفه بودن در دسترس همه قرار دارد یا خیر. ایران در این شاخص رتبۀ ۸ را از میان ۱۳ کشور همگروه خودش کسب کرده است.
۱۳- هنجارهای اجتماعی و فرهنگی: به این موضوع میپردازد که فرهنگ عمومی جامعه تا چه اندازه مشوق کارآفرینی است و از فعالیت در بخش خصوصی و راهاندازی کسبوکار نو تجلیل میکند. ایران در این شاخص از میان ۱۳ کشور، رتبۀ ۱۰ را دارد.
همانطور که مشاهده میشود ایران بهترین وضعیت خودش را در شاخصهای سرمایۀ کارآفرینانه، سهولت دستیابی به سرمایۀ کارآفرینانه، و زیرساختهای فیزیکی کسب کرده و در شاخصهای برنامههای کارآفرینانۀ دولت و سهولت ورود به بازار و مقررات حاکم بر آن بدترین وضعیت را در میان همگروهیهای خود حتی در مقایسه با ونزوئلا دارد.
|
