|
در روزگار بحران، نخستین واکنش ما اضطراب است، سپس تلاشی برای معنا دادن به وضعیت و در نهایت، جستوجوی راهی برای تابآوری.
اما روانشناسی، دانشی دربارهی ذهن و رفتار انسان، در برابر این چرخه چه مسئولیتی دارد؟ آیا صرفا تماشاگر آن است یا میتواند در شکلگیری پاسخهای انسانی، پایدار و جمعی نقشآفرین باشد؟
اگرچه گفتوگو دربارهی نقش اجتماعی روانشناسی در ایران پیشینهای دستکم چند دههای دارد و در میان روانپزشکان، روانشناسان و فعالان اجتماعی از دیرباز دغدغههایی در اینباره مطرح بوده، زلزله بم را شاید بتوان نقطهعطفی دانست که در آن برای نخستینبار روانشناسی بحران، از سطح تلاشهای فردی و موردی، وارد سپهر سیاستگذاری و ساختارهای رسمی شد. از آن زمان، سازمانهایی چون بهزیستی و وزارت بهداشت، بهویژه در قالب برنامههای مداخلات روانیاجتماعی در بلایا، کوشیدند این نگاه را نظاممندتر کنند.
با این حال، و با وجود تجربیات تلخ و پرتکرار از زلزله، سیل، کرونا و رخدادهای اجتماعی، هنوز هم روانشناسی در ایران بیشتر بهعنوان علمی کلینیکی شناخته میشود؛ دانشی برای درمان فرد، آن هم پس از وقوع بحران، در حالی که پیچیدگی جهان امروز ایجاب میکند روانشناسی نقشی پیشنگرانهتر، اجتماعیتر و مداخلهگرانهتر ایفا کند.
اکنون بیش از هر زمان باید بپرسیم:
روانشناسی چه زمانی قرار است از “واکنشگر” به “پیشبرنده” بدل شود؟
شاخههایی چون روانشناسی بحران، روانشناسی اجتماعی و علوم رفتاری، ظرفیت آن را دارند که فراتر از درمان فردی، در طراحی مداخلات اجتماعی، سیاستگذاری سلامت روان و آموزش تابآوری عمومی نقشآفرین باشند. اما این نیازمند بازخوانی رسالت روانشناسی است؛ نه بهمثابه «علم التیام پس از آسیب»، بلکه بهعنوان «دانش پیشگیری، توانمندسازی و کنش در دل بحران».
2 مسیر در برابر ما است:
نخست، گسترش نظامهایی از خدمات روانیاجتماعی که بهصورت مستمر، پویا و در متن جامعه عمل کنند؛
و دوم، پیوند زدن روانشناسی با نظام تصمیمسازی، تا سیاستگذاران نیز با درک پیامدهای روانی اقدامات خود، دست به انتخاب بزنند. اگر روانشناسی بخواهد نقشی در آیندهی پرچالش ایران ایفا کند، باید از دایرهی درمانِ پس از فاجعه فراتر رود. ما به شبکهای از متخصصان نیاز داریم که پژوهش، مداخله و مسئولیت اجتماعی را توأمان، آگاهانه و ماندگار در دل بحرانها بهکار گیرند.
پاسخ به رنج، تنها همدلی نیست، کنش است.
حمید رنجبران/روانشناس بالینی
|
