|
خداوند متعال به آب ارزش و اهمیت زیادی دادهاست که در بیش از صد آیه قرآن کریم در مورد آن آمده و انسان از گذشتههای دور از بدو پیدایش حیات با آب رابطه مستحکم داشته است. آب نقش اساسی و حیاتی در ادامه زندگی انسان ایفا کرده و منابع آبی در ایجاد و شکلگیری اکثر تمدنها دارای نقش مهم و حیاتی است بهطوریکه بخشی از رسوم و مراسم ملل مختلف درباره این مایع مهم و حیاتی است.
قرآن کریم برخلاف روشها و اندیشههای کلامی، فقهی و فلسفی که بیش از هزار سال است در جامعه اسلامی رایج و شایع شدهاند، توجه و عنایت فوقالعادهای به طبیعت و عناصر طبیعت دارد. در این میان آب از عمدهترین عناصر طبیعت به شمار میآید بهطوریکه در میان ادیان الهی هیچکدام بهاندازه دین مبین اسلام بهویژه قرآن کریم، به موضوع «آب» نپرداختهاند.
داشتن بعضی از نعمتها آنقدر برای ما عادت شده که شاید هیچوقت به ذهنمان خطور نکند که این نعمت بزرگ خدا، جای شکر بزرگی هم دارد و به زندگی ما برکت میدهد. اگر روزی آب نباشد زندگیمان از ریشه مختل میشود و همه کارهایمان بینتیجه میماند.
کافی است یکلحظه شیر آب را بازکنیم و هیچ آبی از لوله آن سرازیر نشود. همه آبهای ذخیرهشده در یخچال را هم که مصرف کنیم، بازهم برای شستوشو و خوردوخوراک بقیه روز در حسرت چند جرعه آب میمانیم. همان موقع است که تازه قدر این نعمت بزرگ خدا را میدانیم، چون نبودنش زندگیمان را لنگ میکند؛ اما بازهم بهمحض اینکه آب وصل شود و روی خوش این نعمت را ببینیم، از شکرش غافل میمانیم. شکری که بهترین نمود آن در مصرف درست و بهینه است. به همین دلیل است که مصرف درست از نعمتهای خدا بهخصوص آب، یکی از دستورات مؤکد اسلام و قرآن است که مقررات خاصی هم برای آن وضعشده است.
ضرورت صرفهجویی در مصرف آب
اصل و اساس حیات وزندگی ما انسانها و همه جانداران روی زمین، آب است. این همان نکته مهمی است که در قرآن کریم بارها به آن اشارهشده، بهطوریکه 8 آیه از قرآن کریم بهطور مستقیم و حدود 60 آیه هم بهطور غیرمستقیم درباره اهمیت و نقش آب در زندگی و چرخه طبیعت اشاره میکند.
صرفهجویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است، این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز میتواند تأثیرگذار و سرنوشتساز باشد. بااینهمه صرفهجویی علاوه بر اینکه در حوزه اقتصاد شخصی معنا و مفهوم مییابد در حوزه اقتصاد عمومی نیز معنا دارد.
صرفهجویی در زمان بحران معنا و مفهوم تازهای پیدا میکند، اگر جامعهای دچار بحران در یک یا چند کالای اقتصادی شد، باید همگان چنان تلاش کنند تا از آن برهند. در این زمان است که صرفهجویی گاه به معنای کممصرف در حد اعتدال و میانه است که تنها نیازهای اساسی واصلی شخص و یا جامعه پاسخ داده شود.
پیامبر اسلام(ص) میفرمایند: «در مصرف آب باید صرفهجویی کرد حتی اگر بهوفور یافت شود چراکه حیوانات نیز حق استفاده از این آب رادارند». درسی که از فرمایش آن حضرت میتوان گرفت این است که انسانها باید از نیازهای آبی دیگر مصرفکنندگان آگاه باشند و این باور، یعنی همان توسعه پایدار. برای نیل به این هدف باید پایگاههای ارتقا آگاهی عمومی تشکیل شوند و باورها و ارزشهای دینی مصرفکنندگان مسلمان را متوجه این مطلب مهم کنند.
در آیه ۴۷ سوره یوسف «قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تَأْکُلُونَ، هفت سال پیدرپی با جدّیت تمام کشت میکنید، پس آنچه را درو کردید در خوشه خود بهجا نهید جز اندکی را که میخورید»، خداوند بهضرورت صرفهجویی در زمان بحرانهای اقتصادی اشاره میکند و در آیه ۴۸ این سوره مبارکه «ثُمَّ یَأْتی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ سَبْعٌ شِدادٌ یَأْکُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ، آنگاه پس از آن، هفت سال سخت و قحطی میآید که آنچه را از پیش برای آنها نهادهاید، میخورند مگر اندکی را که نگهداری میکنید» بر لزوم برنامهریزی ازسوی دولتمردان برای مقابله و یا حل بحرانهای اقتصادی تأکید میورزد.
در سوره مبارکه کهف آیه ۴۵ خداوند متعال حیات وزندگی آدمیان را به آبی تشبیه نمودهاست که از آسمان فرومیآید و موجب نمو و رشد نباتات میشود و پس از دوران کوتاه حیات نباتاتی آن پایان مییابد، نکته بسیار مهم و زیبا در همان اصل تشبیه است که حیات، آب است و آب، حیات است و نمو و رشد نیز از برکات همین آب حیات است.
به همه این موارد، تعداد زیادی از احادیث و روایات را هم باید اضافه کرد تا مشخص شود که این مایع حیاتی تا چه اندازه در زندگی انسان و موجودات و نسلهای آینده اهمیت دارد.
از طرف دیگر کاربرد آب در زندگی ما و جانداران دیگر تنها به نوشیدن و شستوشو مربوط نمیشود. خوب است بدانیم که یکی از مواد ضروری در صنعت و پیشرفت فناوری هم آب است و به همین دلیل است که پیشبینیشده به دلیل خشکسالی و کمبود منابع آبی، تا چند سال آینده تعداد زیادی از صنایع مهم در ایران و تعداد دیگری از کشورها با بحران و مشکل مواجه میشوند. از طرف دیگر کمبود آب توسعه فعالیتهای اقتصادی را هم محدود میکند و به همین دلیل در بررسی مشکلات اقتصادی هم توجهی به منابع آبی داشته باشیم.
همه این مشکلات نشان میدهد که مردم مسلمان در کشور ما به دلیل بهرهمندی از آموزههای اسلامی، باید بیشتر از بقیه مردم جهان در صرفهجویی و دقت در مصرف آب تلاش کنند و این صرفهجویی باید به فرهنگ عمومی مردم تبدیل شود.
همه موجودات زنده از آب آفریدهشدهاند
تقریباً تمام آیاتی بهطور مستقیم درباره آب سخن گفتهاند، به اهمیت بسیار زیاد آن در زندگی موجودات زنده اشاره دارند. بهعنوانمثال خداوند متعال در آیه 164 سوره مبارکه بقره آب را عامل زنده شدن زمین میداند و میفرماید: «و ما انزل الله من السماء من ماء فاحیا به الارض بعد موتها؛ و با آبی که خداوند از آسمان فرو فرستاد، زمین مرده را زنده کرد.»
و همچنین در آیه سیام سوره مبارکه انبیاء میفرماید: «أولم یر الذین کفروا أن السموات والارض کانتا رتقا ففتقناهما و جعلنا من الماء کل شیء حی أفلا یؤمنون؛ آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین بسته بودند (و آب و گیاه نمیدادند) و ما آبها را شکافتیم و از آب هر چیز زندهای را آفریدیم؟ آیا ایمان نمیآورند؟»
*شکر نعمت آب
یکی از ارکان شکر هر نعمتی، در استفاده صحیح از آن نعمت است. بهعبارتدیگر، بهرهبرداری از نعمتهای نامحدود خدا در راهی که او راضی است، شکر حقیقی نعمتهای الهی است.
در این راستا استفاده بهینه از آب بهخصوص آبهای قابلنوشیدن مهمترین مسئولیت ما در برابر این نعمت بزرگ و اساسی است. توجه به قدرت خدا که میتواند هرلحظه آبهای گوارا را برای ما تلخ و ناخوشایند کند، طبیعتاً ما را قدردان نعمتهای الهی قرار میدهد.
همانطور که درآیات 68 تا 70 سوره مبارکه واقعه دراینباره میفرماید: «أفرأیتم الماء الذی تشربون أنتم أنزلتموه من المزن أم نحن المنزلون لو نشاء جعلناه أجاجا فلولا تشکرون؛ آیا آبی را که مینوشید دیدهاید؟ آیا شما آن را از ابر فرو فرستادهاید یا ما؟ اگر میخواستیم آن را تلخ میگرداندیم؛ پس چرا شکر نمیکنید؟»
منابع آب در زمین
طبق آیات قرآن کریم، آب از دو منبع اصلی به انسانها و بقیه موجودات زنده میرسد: آب باران و چشمهها یا همان منابع زیرزمینی. پس یکی از منابع اصلی آبی که در مصرفهای خوراکی، شستوشو، صنعت و بسیاری کارهای دیگر استفاده میشود، آب باران است. به همین دلیل است که بر پاکیزه نگهداشتن هوا تأکید میشود، چون آلودگی هوا یکی از موانع اصلی در بارش باران بهحساب میآید.
در قرآن کریم هم به اهمیت آب باران اشارهشده است. بهعنوانمثال خداوند در آیه 57 سوره مبارکه اعراف میفرماید: «و هو الذی یرسل الریاح بشرا بین یدی رحمته حتی اذا اقلت سحابا ثقالا سقناه لبلد میت فانزلنا به الماء فاخرجنا به من کل الثمرات کذلک نخرج الموت لعلکم تذکرون؛ و اوست که بادها را پیشاپیش (باران) رحمتش مژدهرسان میفرستد، تا آنگاهکه ابرهای گرانبار را بردارند، آنها را بهسوی سرزمین مرده برانیم و آب از آنها فرود آوریم، باآنهمه گونه محصولات برآوریم، و مردگان را نیز همینگونه بیرون میآوریم، باشد که متذکر شوید.»
و همچنین درباره اهمیت آب باران در آیه 32 سوره مبارکه ابراهیم میفرماید: «الله الذی خلق السموات والارض و انزل من السماء ماء فاخرج به من الثمرات رزقا لکم ...؛ خداست که آسمانها و زمین را آفرید و باران را از آسمان فروبارید تا با آن انواع محصولات و حبوبات را روزی شما کند.»
چشمهها و منابع زیرزمینی هم یکی دیگر از منابع اصلی آب است که در این باره خداوند در آیه 12 سوره مبارکه قمر میفرماید: «و فجرنا الارض عیونا؛ و با چشمههایی زمین را شکافتیم.»
گاهی هم آبهای زیرزمینی از دل سنگها میجوشد و بیرون میآید تا آب موردنیاز جانداران روی زمین را تأمین کند. در این مورد هم در آیه 74 سوره مبارکه بقره فرموده است: «و ان من الحجارة لما یتفجر منه الانهار و ان منها لما یشقق فیخرج منه الماء و إن منها لما یهبط من خشیة الله؛ از برخی سنگها جویهای آب میجوشند و پارهای از آنها میشکافد و آب از آن خارج میشود و برخی از آنها از هیبت خدا فرومیریزد.»
* (برگزیده جشنواره مهرواره آب - شهریور 1400 )
|
