در استان همدان، نزدیک به 400 سازمان مردمنهاد فعال هستند که بیش از نیمی از آنها فعالیتهای مستمر و مؤثری در حوزههای فرهنگی، اجتماعی، بهداشت و درمان، محیطزیست، گردشگری، کارآفرینی و امور جوانان انجام میدهند.
این سازمانها با برنامههایی مانند حمایت آموزشی از دانشآموزان نیازمند، اقدامات محیط زیستی، ارائه خدمات بهداشتی و درمانی و فعالیتهای خیرخواهانه، نشان دادهاند که مشارکت مردمی میتواند مکمل و پیشبرنده فعالیتهای دولتی باشد.
طرح «سازماندهی سمنها» که از ابتدای سال اجرایی شده است، این سازمانها را در ۱۵گروه تخصصی شبکهسازی کرده تا از ظرفیت آنها به شکل بهینهتر استفاده شود و کیفیت فعالیتها افزایش یابد.
در همین راستا، روزنامه همدان پیام نشست تخصصی با جمعی از مدیران و فعالان اجتماعی استان همدان برگزار کرد که در ادامه میخوانیم:
این نشست با هدف بررسی ظرفیتها و نقش سازمانهای مردمنهاد (سمنها) در توسعه اجتماعی و فرهنگی استان برگزار شد.
در سالهای اخیر، یکی از مهمترین چالشهای فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، تمرکز دولتی بر امور اجتماعی بوده است. تجربه نشان داده که فعالیتهای مردمی و مشارکتی، به دلیل خصلت مردمی خود، اثرگذاری پایدار و واقعیتری بر جامعه دارند.
در این نشست، جمعی از مدیران و فعالان اجتماعی حضور داشتند، از جمله:
- اسدا... ربانیمهر، مدیرکل امور اجتماعی استانداری همدان
- غلامرضا حاجولیئی، مدیر مؤسسه مردمنهاد امدادگران عاشورا
- حمیدرضا حقنظری، دبیر مؤسسه مردمنهاد پرسیاوشان زاگرس
- بدری عفراتی، فعال اجتماعی و عضو هیأت مدیره مؤسسه بهشت پناه
همچنین نمایندگانی از سمنهای فعال در حوزههای بهداشت و درمان، خیریه، محیط زیست و جوانان در نشست حضور داشتند، که نشاندهنده ظرفیت بالای استان در توسعه فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی است.
اسدا... ربانی مهر، مدیرکل اجتماعی استانداری همدان
اگر سمنها نبودند اتفاقات تلخ جامعه دیده نمیشد
استانداری همدان چه برنامههایی را برای حمایت از سمنهای فعال در حوزه بهداشت و درمان، محیط زیست و سایر حوزهها در نظر گرفته است؟
برنامه اولیه ما این است که همه تشکلها در همان شبکههای تخصصی که پیشتر معرفی شد حضور پیدا کنند و کارگروههای مختلف برای آنها تشکیل شود. در این کارگروهها مهمترین مسائل و مشکلات شناسایی و بررسی میشود، به نوعی اگر سمنها نبودند اتفاقات تلخ جامعه دیده نمیشد؛ به عنوان نمونه، در حوزه بهداشت و درمان، یکی از مشکلات اساسی ما، افزایش بیماری سرطان است؛ در استان همدان هر سال بین ۲۵۰۰تا ۳۰۰۰ نفر به بیماری سرطان مبتلا میشوند،علاوه بر این، بیماران پروانهای، بیماران اوتیسم و بسیاری دیگر از گروههای نیازمند نیز وجود دارند.
ما سعی داریم با تشکیل کمیتههای تخصصی، مسائل مختلف حوزه سلامت را با همکاری تشکلها پیش ببریم. نخستین کمیته بهداشت و درمان تشکیل شده و جلسهای با دانشگاه علوم پزشکی داشتیم تا برنامهها و همکاریها به شکل عملیاتی اجرا شود. برخی از انجمنهایی که در حال حاضر فعالیت میکنند دفتر ندارند، برخی نیازمند کمک هستند و برخی باید با بیمارستانها تعامل داشته باشند. با همکاری دانشگاه علوم پزشکی و نظام پزشکی که مشارکت خوبی داشتهاند، سعی میکنیم بخشی از مشکلات را در این حوزه حل کنیم.
در حوزه محیط زیست و گردشگری چه برنامههایی در نظر گرفته شده است؟
در حوزه محیط زیست و گردشگری، آسیبهای بسیار زیادی وجود دارد. متأسفانه در سالهای گذشته، برخی گونههای جانوری و گیاهی استان به دلیل اشتباهات برنامهریزی از بین رفتهاند. اگر بتوانیم این تشکلها را فعال کنیم، بدون اینکه فعالیت آنها دولتی شود، اثرگذاری بسیار خوبی خواهند داشت. هدف ما این است که هر مؤسسهای که کار فرهنگی انجام میدهد و بخشی از مسیر کارش با مانع مواجه شده است، آن مانع برطرف شود، به طوری که زمینه حضور تشکلها در برنامههای فرهنگی و اجتماعی نیز فراهم شده است، برای مثال، اگر در جایی قرار است هتل ساخته شود، یا پروژهای در حوزه آپارتمانسازی یا ساخت و ساز انجام گیرد، باید تشکلهای محیط زیست و گردشگری در آنجا نظر خواهند داد. این افراد کارشناس حوزه خود هستند و میتوانند بهتر از هر مدیری در حوزه تخصصی نظر بدهند. استفاده از این نظرات در اجرای برنامهها ضروری است.
تعامل سمنها با سایر نهادهای دولتی چگونه است؟
واقعیت امر این است که تعدادی از دستگاهها مانند شهرداری، اداره کل ورزش و جوانان، محیط زیست، منابع طبیعی، دستگاههای امنیتی، دستگاه قضایی و آموزش و پرورش با کار سمنها در ارتباط هستند. خوشبختانه در این مدت، همکاری بسیار خوبی از طرف دستگاههای متولی مشاهده شده است، اما انتظار ما این است که همکاری بیش از این باشد.
ظرفیت سازمانهای مردمنهاد بسیار بالاست و میتواند در موضوعاتی مانند کمآبی، کارآفرینی، کودکان کار و سایر حوزههای تخصصی نقش مهمی ایفا کند. ما بر این باوریم که با همکاری تشکلها در آینده میتوانیم در مسائل مختلف استان تأثیرگذاری واقعی داشته باشیم و به حل مشکلات اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی کمک کنیم.
برنامه یا پروژه نوآورانهای که در نظر دارید، چیست؟
همانطور که در ابتدا اشاره شد، قرار بر این شده که برنامههایی را آغاز کنیم. نخستین استارت ما، شبکهسازی است. اگر بخواهیم تمام برنامهها را همین حالا بیان کنیم، ممکن است حالت دستوری پیدا کند و از آن همفکری و مشورتی که با سازمانهای مردمنهاد داریم، خارج شود.
برنامه ما این است که هر سازمان مردمنهاد یا هر شبکه در حوزه تخصصی خود، بتواند در مسائل استان تأثیرگذار باشد؛ چه در حوزه بهداشت و درمان، خیریهها، محیط زیست یا حوزه فرهنگی و هنری. برنامه ما بر این است که فعالیتها با مشارکت سمنها انجام گیرد.
برای مثال، برنامههای «روز همدان» را با همکاری سازمانهای مردمنهاد و برای نخستین بار، با مشارکت آنها برگزار کردیم. همچنین در سایر برنامههای مناسبتی استان، نقش و ظرفیت سمنها به عنوان نیروهای مردمی و اثرگذار دیده میشود.
برای بهبود این تعامل و همکاری چه پیشنهادی دارید؟
احساس من این است که در مرحله نخست باید فرهنگسازی انجام شود؛ یعنی فرهنگ کار مشارکتی و کار مردمی در جامعه شکل بگیرد. در بسیاری از کشورهای دنیا، بسیاری از فعالیتها به تشکلها و مردم واگذار میشود، چه در حوزه فرهنگی، اجتماعی و چه اقتصادی بخش زیادی از مشکلات فعلی ما ناشی از کمبود نقش مردمی و غالب بودن فعالیتهای دولتی است. هر چه بتوانیم برنامهها را با محوریت نقش تشکلها و مشارکت مردمی طراحی کنیم، اثرگذاری آنها بیشتر خواهد شد.
یکی از برنامههای فعلی ما این است که بیش از ۴۰ سازمان مردمنهاد، در طول سال و در مناسبتهای مختلف در رسانهها حضور یابند و فعالیتهای خود را به اطلاع مردم برسانند تا مردم با آنها آشنا شوند. امسال برنامهها را به صورت ویژهتر طراحی کردهایم، زیرا حتی رسانهها هم از روز ملی تشکلها آگاهی نداشتند، اما ما موظف هستیم که این برنامهها را به صورت برجسته برگزار کنیم تا مردم در جریان فعالیتها باشند.
برای نمونه، مردم باید بدانند که یک مؤسسه خیریه در حوزه دانشآموزان فعالیت میکند، یا یک مؤسسه بیماران پروانهای را تحت درمان دارد و برخی دیگر بیماران سرطانی را حمایت میکنند. تشکلهای محیط زیستی نیز در مواقع بحران مانند آتشسوزیها بدون هماهنگی اداری، به صورت مردمی وارد عمل میشوند و به نیروهای دولتی کمک میکنند، این حضور مردمی بسیار تأثیرگذار است و هرچه بتوانیم نقش تشکلها را در جامعه بیشتر معرفی کنیم، موفقیت آنها در اجرای برنامهها نیز بیشتر خواهد بود.
هدف اصلی برنامههای شما در حوزه اجتماعی استان چیست؟
هدف اصلی همه برنامههای ما ارتقا سرمایههای اجتماعی است. در این راستا، 2محور تعریف کردهایم.
۱-کاهش آسیبهای اجتماعی
2-ارتقا و افزایش نشاط اجتماعی در جامعه
امروز درباره چه برنامهای صحبت خواهید کرد؟
امروز درباره سازمانهای مردمنهاد صحبت میکنیم. این سازمانها یک ظرفیت و فرصت بسیار خوب برای توسعه سرمایههای اجتماعی هستند. اعتقاد دارم که اگر بخواهیم آسیبشناسی فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی در سالهای اخیر داشته باشیم، یکی از دلیلهای اصلی، دولتی بودن فعالیتهاست.
لطفاً کمی درباره وضعیت سازمانهای مردمنهاد در استان توضیح دهید؟
ما در استان نزدیک به ۴۰۰ سازمان مردمنهاد داریم که فعالیتهای مختلفی در حوزه فرهنگی، اجتماعی و سایر حوزهها انجام میدهند. البته حدود ۵۰ درصد از این سازمانها فعال هستند و کارهای بسیار خوبی انجام میدهند.
برای مثال، مؤسسه «بهشت پناه» به مدیریت خانم عفراتی، که در حوزه دانشآموزان فعالیت میکند. این مؤسسه دانشآموزانی را که شرایط مناسبی نداشتند حمایت کرده و به آنها وکیل، پزشک و مهندس ارائه میدهد.
مؤسسه آقای حقنظری نیز، فعال در حوزه محیط زیست و گردشگری، که حتی در مواقع بحران محیط زیستی مانند آتشسوزیها، به صورت مردمی وارد عمل میشوند و یا مؤسسه «عاشوراء» و دیگر خیریهها نیز در حوزه بهداشت و درمان و حمایت از بیماران فعالیت میکنند.
سازمانهای مردمنهاد چگونه سازماندهی شدهاند؟
ما از ابتدای سال، طرحی تحت عنوان «سازماندهی مردمنهاد» اجرا کردیم. در این طرح، ۴۰۰ سازمان مردمنهاد در ۱۵ گروه تخصصی شبکهسازی شدهاند. برخی از این گروهها شامل، سمنهای خیریه، بهداشت و درمان، محیط زیست، گردشگری و کارآفرینی، حوزه خانواده و سبک زندگی، حوزه اجتماعی و فرهنگی است، هدف از این شبکهسازی، استفاده بهینه از ظرفیت سمنها و ارتقا فعالیتهای آنهاست.
چه مشکلات یا چالشهایی در این حوزه مشاهده میکنید؟
یکی از مشکلات اساسی، دولتی بودن فعالیتهاست. فعالیتها باید با کمک و مشارکت تشکلهای مردمی انجام شود. نمونه بارز این موضوع، برنامه اربعین است؛ اگر نگاه دولتی داشته باشیم، شور و هیجان مردمی کاهش مییابد.
نقش مردم و سازمانهای مردمنهاد در اجرای برنامهها چگونه است؟
خوشبختانه در حال حاضر ظرفیت بسیار خوبی وجود دارد. سمنها در حوزههای مختلف مانند بهداشت و درمان، محیط زیست و گردشگری فعال هستند. به تازگی نیز شاهد فعالیتهای موفق چند مؤسسه بودیم، از جمله؛ مؤسسه پرسیاوشان زاگرس که مراسم تقدیر از مستندسازان را برگزار کرد، مؤسسه بهشت پناه که استعدادهای دانشآموزان را شناسایی و حمایت میکند. این فعالیتها نشان میدهد که نقش تشکلهای مردمی در توسعه فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی بسیار مهم و اثرگذار است.
غلامرضا حاجولیئی، مدیر مؤسسه مردمنهاد امدادگران عاشورا
نگاه غیرحمایتی انرژی سازمانهای مردمنهاد را کاهش میدهد
لطفا توضیح اجمالی در رابطه با مؤسسه و اقدامات مربوط به آن ارائه دهید؟
اعتقادمان این است که سازمان مردمنهاد، سازمان غیر دولتی است و هیچ انتظاری هم از سازمانهای دولتی نداریم. ما برای یک هدف خاص برای انجام یک تکلیف و یک وظیفه و یک رسالتی که به دنبالش بودیم، تشکیل شدهایم ولی در این راستا، نگاه مثبت دولت برای حمایت از این سازمانها اهمیت دارد.در سالهای گذشته، به عنوان قدیمیترین سمن در استان که از سال ۱۳۸۵ فعالیت خود را آغاز کردیم، با دستگاه حاکمیت مانند استانداری و سایر دستگاهها ارتباط داشتیم. نگاه مثبت فعلی که حاکم است، در هیچ مقطعی تجربه نکرده بودیم. علت این امر این است که خود آقای ربانی از جنس سازمانهای مردمنهاد هستند و با سازمانهای مردمنهاد از نزدیک آشنایی دارند و مشکلات را لمس کردهاند. این یک اتفاق مبارک بود و به همین دلیل امروز شاهد نشست مشترک با حضور تقریبا همه نوع سازمانهای مردمنهاد هستیم که این به نگاه مثبت ایشان برمیگردد. امیدواریم این نگاه مثبت همچنان ادامه داشته باشد تا سازمانهای مردمنهاد در مجموعه امور اجتماعی احساس کنند آنجا خانه خودشان است.
سازمانهای مردمنهاد از دل مردم برخاستهاند، حرف مردم را میزنند و مدافع مطالبات به حق مردم هستند. این سازمانها اهداف خود را از طریق تقویت شبکههای اجتماعی، پیگیری پروژههای مشترک با دولت و افزایش اعتماد متقابل دنبال میکنند. به عنوان مثال، در حوزه سرطان، شبکه اجتماعی کشور برای بیماران سرطانی داریم که مشکلات کشوری و استانی را رصد و به مسئولان منتقل میکند. سازمانهای مردمنهاد توانمند و مثبت، یار و یاور دولتها خواهند بود و بار دولت را کاهش میدهند، نه اینکه بار اضافی بر دوش دولت باشند.بیشتر فعالیت ما در این مؤسسه در حمایت از بیماران سرطانی است. سرطان دومین علت مرگ و میر در کشور است و پیشبینی میشود در آینده، با توجه به روند ابتلا، حتی به دلیل نخست تبدیل شود. طبق آمار وزارت بهداشت، بیش از ۱۶۰ هزار ابتلای جدید به سرطان سالانه داریم و پیشبینی شده این میزان در سال ۱۴۲۰، دو برابر شود. در استان ما سالیانه حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ مورد ابتلا داریم.
10سرطان شایع کشور عبارتند از: معده، روده بزرگ، پستان، رحم، پروستات، مثانه، تیروئید، ریه، خون و سیستم عصبی. سرطان پروستات در آقایان و سرطان پستان در خانمها بیشترین شیوع را دارند. ۲۰ درصد سرطانها علت ژنتیکی دارند و ۷۰ تا ۸۰ درصد عوامل محیطی و سبک زندگی در ابتلا نقش دارند، از جمله کاهش فعالیت فیزیکی، استفاده از فست فود، آلودگی هوا، آب ناسالم و عوامل شیمیایی محیط کار.
علاوه بر مشکلات جسمی، بیماران سرطانی با استرسهای شدید روحی و روانی مواجه هستند؛ مانند نگرانی برای تهیه دارو و هزینههای درمان، که افسردگی ناشی از این استرسها میتواند عامل مؤثر در مرگ بیمار باشد. هزینههای مستقیم شامل بستری، دارو، شیمی درمانی و رادیوتراپی حدود ۳هزار میلیارد تومان برآورد شده و هزینههای غیرمستقیم حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان است. بنابراین، پیشگیری و آموزش، مهمترین اصل در کاهش بار بیماری است.
مؤسسه شما چه اقداماتی برای حمایت از بیماران انجام داده است؟
1.تأمین دارو و درمان بیماران تحت پوشش ما، اولویت نخست ما، دریافت دارو و درمان هستند. با پوشش بیمه سلامت، هزینههای درمانی کاهش یافته و در برخی مراکز، درمان رایگان ارائه میشود.
2.اسکان بیماران۲۰سوئیت برای بیماران تحت درمان رادیوتراپی فراهم شده است تا بیماران شهرستانی یا استانهای همجوار بتوانند در طول درمان اقامت کنند.
3.خدمات دندانپزشکی: راهاندازی مرکز دندانپزشکی برای بیماران سرطانی که نیازمند هستند، با هزینه رایگان، بالغ بر 5/1 میلیارد تومان توسط خیر تأمین شد.
4.آموزش و پیشگیری: افزایش آگاهی عمومی در زمینه پیشگیری، خودمراقبتی، غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان
5.شبکهسازی و رصد مشکلات: ایجاد شبکههای اجتماعی و همکاری با وزارت بهداشت برای انتقال مشکلات بیماران به مسئولان و پیگیری مطالبات.
6. حمایت معیشتی و غذایی: توزیع بستههای غذایی شامل گوشت قربانی و برنج برای ۵۰۰خانواده نیازمند، به ویژه بیماران سرطانی با مشکل معیشتی.
چه چالشهایی میتواند اثربخشی فعالیتهای سازمانهای مردمنهاد را کاهش دهد؟
یکی از چالشهای جدی، نبود حمایت ساختاری و اجرایی سازمانهای حاکمیتی است. گاهی مسائل سیاسی یا نگاه غیرحمایتی میتواند انرژی سازمانهای مردمنهاد را کاهش دهد. خوشبختانه در استان ما، با نگاه مثبت اداره امور اجتماعی و حمایت مدیران از سازمانهای فعال، چنین چالشهایی کمتر دیده میشود. دیده شدن و حمایت مستقیم از سوی دولت، بهترین پاداش برای سازمانهای مردمنهاد است.
حمایتهای دولتی تا چه حد به بیماران کمک کرده است؟
سیاستهای وزارت بهداشت در گذشته محدود بود، اما اکنون بیماران سرطانی از پوشش بیمه سلامت برخوردارند. هزینههای دارویی و درمانی به صورت رایگان یا با حداقل پرداخت انجام میشود. در استان همدان، بیمارستان امام(ره) دارای 2متخصص فوق تخصص آنکولوژی است و درمانها با هزینه دولتی انجام میشود. همچنین بیمارستان بعثت و مرکز رادیوتراپی مهدی خدمات رایگان ارائه میکنند.
آخرین نکتهای که مایلید به مردم و جامعه خبری منتقل کنید چیست؟
نقش سازمانهای مردمنهاد در حمایت از بیماران سرطانی بیبدیل است. اولویت ما تأمین هزینههای درمان و دارو است، اما کمکهای معیشتی و غذایی نیز انجام میدهیم. بدون مشارکت مردم و خیرین، بسیاری از این اقدامات امکانپذیر نیست. امیدواریم با افزایش آگاهی عمومی و حمایتهای ساختاری، بتوانیم تابآوری اجتماعی بیماران و خانوادههای آنها را تقویت کنیم.
بدری عفراتی، فعال اجتماعی و عضو هیأت مدیره مؤسسه بهشت پناه
خیریهها از بنیاد رفاهی به بنیاد پویایی تبدیل شدهاند
لطفاً خودتان و فعالیتهای خیریهتان را معرفی کنید؟
من «بدری عفراتی» هستم، دانشآموخته رشتههای ریاضی و روانشناسی و سالهاست در حوزههای نیکوکاری فعالیت دارم. چه زمانی که در بخش دولتی مشغول بودم و چه پس از فارغالتحصیلی و فعالیت مستقل، خیریه «بهشت پناه» را در سال ۱۳۹۴ زیر نظر استانداری تأسیس کردم. هدف این مؤسسه حمایت از دانشآموزان مستعد و بیبضاعت است.
فلسفه فعالیت مؤسسه شما چیست؟
معتقدیم سرمایهگذاریهای نیکوکاری باید بر بخش سالم جامعه باشد. اگر فردی در معرض آسیبهای جدی باشد، کمک صرفاً موقتی و سطحی فایده ندارد. بنابراین مؤسسه ما بر توانمندسازی دانشآموزان تأکید دارد، زیرا معتقدیم هر نوع فعالیت حمایتی باید پایدار باشد. شعار ما این است که خیریهها از بنیاد رفاهی به بنیاد پویایی تبدیل شوند. این فلسفه فقط در حوزه تحصیل نیست، بلکه در تمام زمینههای نیکوکاری اعمال میشود.
دامنه فعالیت مؤسسه شما چیست؟
دامنه فعالیت ما بسیار گسترده است، اما تمرکز اصلی روی حمایت از دانشآموزان مستعد بیبضاعت است. خروجی این فعالیت شامل تحویل دهها پزشک، مهندس، وکیل، روانشناس و معلم به جامعه است. ما دانشآموزان را به رشتههایی هدایت میکنیم که منجر به اشتغال پایدار شود و همراه با تحصیل، مهارت و شغل برایشان فراهم شود.
در خصوص خانوادهها چه اقداماتی انجام میدهید؟
2نکته مهم در اهداف مؤسسه ما وجود دارد:
۱. حفظ و تحکیم خانواده. حتی اگر پدر یا مادر مشکلات جدی دارند، شخصیت و جایگاه آنها حفظ میشود.
۲. آموزش مادران در زمینه توسعه فردی، فرزندپروری، تابآوری، ایمنی و مهارتهای زندگی. این آموزشها بر اساس نیازسنجی دقیق انجام میشود و هدف ما این است که مادران حاشیه هیچ تفاوتی با مادران دیگر نداشته باشند.
چه خدماتی به دانشآموزان و خانوادههایشان ارائه میدهید؟
خدمات ما شامل: مشاوره روانشناسی و تحصیلی مستمر، حضوری و تلفنی، رفع نیازهای آموزشی مانند خرید لپتاپ، تبلت، کتاب و لوازمتحریر، پرداخت هزینه آزمونها، سرویس و کلاسهای هنری و ورزشی، خدمات فرهنگی، شامل جشنهای ملی و مذهبی، سینما، تئاتر، کنسرت و نمایشگاه صنایع دستی، تأمین مایحتاج ضروری و خدمات بهداشت و درمان، ارائه صندوق وام به دانشآموزان و خانوادههایشان
چرا تصاویر یا دستاوردهای دانشآموزان را منتشر نمیکنید؟
ما نمیخواهیم آسیبها و مشکلات زندگی بچهها به نمایش گذاشته شود، زیرا هدف ما پاک کردن تاریکیها از ذهن آنها و تمرکز بر توانمندسازی است. خداوند تنها باید بداند که چگونه به هدف رسیدیم.
در مورد آموزش مهارتهای زندگی چه رویکردی دارید؟
ما به جای «دادن ماهی» تلاش میکنیم «شوق ماهیگیری» و توانمندی واقعی به دانشآموزان بدهیم. هدف ما این است که روح و روان آنها زنده بماند و جامعهای پویا شکل بگیرد.
سازمانهای مردمنهاد چه تأثیری بر کاهش افکار خودکشی در نوجوانان دارند؟
سازمانهای مردمنهاد نقش مهمی را در این زمینه دارند، اما کار ما محدود به ظرفیت مؤسسه است. هرچند در سطح گسترده نمیتوانیم نیاز تمام جامعه را پاسخ دهیم، اما در حوزه خودمان تأثیرگذار هستیم.
نظر شما درباره ساختار و قوانین مؤسسات خیریه چیست؟
به نظر من لازم است یک ساختار قانونمند برای فعالیت مؤسسات خیریه طراحی شود تا تغییرات مدیریتی نتواند روی عملکرد قانونی آنها تأثیر بگذارد. این ساختار باید شامل نظارت و ارجاع افراد به مؤسسات مناسب باشد تا از موازیکاری جلوگیری شود و منابع بهینه استفاده شوند.
انتظارات شما از دولت چیست؟
ما نیاز به مجوز و ابزار قانونی داریم تا بتوانیم تصمیمات حمایتی خود را عملی کنیم، بهویژه در شرایطی که دانشآموزان نیاز به حمایت بیشتری دارند.
حمیدرضا حقنظری، دبیر مؤسسه مردمنهاد پرسیاوشان زاگرس
برای ما محیط زیست زندگی است، نه یک عنصر جدا
ازچه زمانی وارد حوزه محیط زیست شدید و پیش از آن چه فعالیتهایی داشتید؟
حدود سال ۱۳۹۴ که از دانشگاه فارغالتحصیل شدیم، وارد حوزه محیط زیست شدیم. پیش از آن، در واقع در کوهنوردی فعالیت داشتیم. میتوانم بگویم که در یک دهه اخیر، بیشتر در جوامع محلی و روستاها حضور داشتیم و در آنجا تجربههای زیادی کسب کردیم. ما یاد گرفتیم چگونه مشارکت کنیم، کنار هم زندگی کنیم و محیط زیست را جزئی جداییناپذیر از زندگی بدانیم.
به نظر میرسد که نگاه شما به محیط زیست، جدای از زندگی روزمره نیست؟
برای ما محیط زیست زندگی است، نه یک عنصر جدا. اگر زندگی میکنیم، معتقدیم همین محیطی که اکنون مقابل ماست، تأثیر مستقیم بر زندگی ما دارد. مسائل مانند پسماند یا آلودگیها سبب میشود حتی بیماریهایی مانند سرطان به ما برگردد. بنابراین این موضوعات فانتزی نیست و جدی است.
اشاره کردید که سبک زندگی امروز مانند استفاده بیش از حد از خودروها سبب کاهش فعالیت بدنی میشود. نگاه فعالان محیط زیست در این زمینه به چه صورت است؟
ما از طبیعت آمدهایم و باید هوشمندانه عمل کنیم. تغییر ابتدا در خود ما ایجاد میشود، نه دیگران. باید بدانیم که فقط خودمان را میتوانیم تغییر دهیم. بسیاری فکر میکنند مسائل محیط زیست فانتزی است، اما ما روی مسائل بنیادی و ملی هم بدون تعارف صحبت میکنیم، به طور مثال ظرفیت جمعیت ایران یا تأمین برق که 10سال پیش جرأت بیانش را نداشتیم، اگرچه این موضوع جای بحث زیادی دارد.
چه تأثیری از دوری انسان از طبیعت بر جامعه مشاهده کردهاید؟
دوری از طبیعت سبب فشارهای روانی و بیماریهای مختلف میشود. وقتی افراد به دل طبیعت میروند، تفاوت زمین تا آسمان را احساس میکنند؛ فشارهای روانی کاهش مییابد. حتی کوچکترین حشرات و گیاهان هم نقش مهمی در تولید غذا و زندگی دارند و حذف آنها پیامدهای جدی دارد.
در زمینه فعالیتهای انجمنی و روستایی چه تجربهای داشتهاید؟
عضو انجمنهای مختلف بودهام و تجربه فعالیت در مناطق حیدره، قاضیخان، تاجآباد و دره مراد را داشتم. یک سال پیش انجمن زاگرس در شهر همدان شکل گرفت. فعالیت در روستاها با شهر تفاوت زیادی دارد؛ تصمیمگیری و عمل سریعتر و عملیاتیتر است. نمونه بارز آن مقابله با چالشهایی مانند معدنکاری و حفاظت از مناطق طبیعی است.
در زمینه مقابله با آتشسوزیها چه اقداماتی انجام دادهاید؟
علت اصلی شکلگیری فعالیتهای ما در همدان، مقابله با آتشسوزیها بود. سال گذشته حدود ۸هزار هکتار از اراضی ما دچار آتشسوزی شد. پیامدهای آن شامل مشکلات فرهنگی، اقتصادی و سلامتی است. ما تیمهای خود را داریم و با همکاری دیگر استانها برای اطفای حریق فعال هستیم. حتی در سالهای گذشته در منطقه کردستان نیز حضور داشتیم.
وضعیت محیط زیست استان همدان چگونه است؟
وضعیت محیط زیست استان جدی است. در شمال استان، مناطقی مانند فامنین و کبودراهنگ تحت تأثیر شدید فعالیتهای صنعتی و نیروگاهها هستند و میزان بروز بیماریها مانند سرطان در این مناطق بالاست.
وضعیت منابع آبهای زیرزمینی منطقه چگونه است؟
بر اساس دادههای ماهوارهای، سطح آبهای زیرزمینی در منطقه ما در ۲۰ سال گذشته چندین متر کاهش یافته است. این کاهش سطح آب زیرزمینی نه تنها چالهای محلی ایجاد نمیکند، بلکه چرخه بارش و کل اکوسیستم منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد. این نشان میدهد که کمبود آب اثرات گستردهتری از کاهش سطح آب دارد و به اکوسیستم و زندگی مردم منطقه آسیب میرساند.
وضعیت آلودگی هوا و مواد خطرناک در منطقه چگونه است؟
یکی از مشکلات جدی، انتشار ذرات فروسیلیس و سیلیسکوبی است که در صنایع فولاد استفاده میشود. سیلیسکوبی ذرات ریز شیشهای ایجاد میکند که در هوا منتشر میشوند و با تنفس وارد ریه افراد میشوند. این ذرات قابلیت خروج از ریه را ندارند و بیماریهای جدی تنفسی ایجاد میکنند. سیلیسکوپی بسیار خطرناکتر از بیماریهای مشابه است و تهدید بزرگی برای سلامتی مردم محسوب میشود.
نقش تشکلهای محیط زیستی در این مناطق چیست؟
متأسفانه در ۱۰ سال گذشته، تشکلهای ما در سطح تصمیمگیری جایگاهی نداشتهاند. با وجود آگاهی و فعالیتهای میدانی، تأثیر ما در سیاستگذاریها و تصمیمگیریهای کلان بسیار محدود بوده است.
تصمیمگیریهای توسعهای مانند ایجاد جادهها چه تبعاتی برای محیط زیست دارند؟
تصمیم میگیرند که در یک منطقه جادهای ایجاد شود یا توسعه یابد، اما آیا کسی به تبعات زیستمحیطی آن فکر میکند؟ به طور مثال جادهای که به ظاهر ساده است، میتواند پیامدهای بسیار جدی برای جامعه داشته باشد. تا زمانی که بحران پیش نیاید، بسیاری از مسائل درک نمیشوند؛ همانطور که وقتی سالها پیش آب همدان تمام شد، تازه فهمیدیم معنای تمام شدن آب چیست. اگر اکنون جلوی برداشت آب گرفته نشود، در ۱۰ سال آینده بخش زیادی از کشاورزی تعطیل خواهد شد و زندگی مردم در بسیاری از مناطق در خطر خواهد بود. فروچالهها نزدیک شهرستانهای مختلف ایجاد شده و این نشاندهنده آخرین مرحله بیابانزایی است؛ یعنی زمین ساختار اسفنجی خود را از دست داده و دیگر قادر به جذب آب نیست.
سازمان شما در چه حوزههایی فعالیت دارد؟
سازمان ما در چند حوزه فعالیت میکند که میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. حوزه کودکان و نوجوانان
2. حوزههای آموزشی و برگزاری کارگاهها و مستندهای آموزشی
3. تیمی برای مدیریت بحرانها، مانند مسائل مربوط به آتشسوزی
وضعیت قوانین محیط زیست و اجرای آنها چگونه است؟
ما قوانین محیط زیست داریم، اما به آنها عمل نمیکنیم. تاریخچه این مشکل به دوره ناصرالدینشاه بازمیگردد. جناب مستشارالدوله میگوید مشکل ما در یک کلمه است: قانون اجرا نمیشود. بسیاری از افراد قادرند قوانین را دور بزنند و همین سبب میشود که مجوزهای محیط زیستی حتی در مناطق حفاظتشده صادر شود. اجرای قوانین محیط زیست باید دقیق و جدی باشد.
چگونه باید تصمیمات توسعهای گرفته شود؟
برای هر تصمیم، باید زمان کافی گذاشته شود، نظرات حوزههای اقتصادی، سلامت، آموزشی و محیط زیست بررسی شود. هر پروژهای چالشهایی دارد و باید بدنه دولت آموزش دیده و آگاه باشد تا بتواند تصمیمات درست بگیرد.
آموزش و فرهنگسازی در جامعه چگونه تأثیرگذار است؟
ما باید آموزش و فرهنگسازی را از مدارس آغاز کنیم. جامعهای که با هم خوب رفتار کند، میتواند به شکل مؤثری ساخته شود. همانطور که در آموزش، معلم و دانشآموز جزو جامعهاند، مسئولان نیز بخشی از جامعهاند و برآیند عملکردشان تأثیر مستقیم بر جامعه دارد.
نمونهای از توسعه گردشگری و حفظ بافت تاریخی چیست؟
در همدان، افرادی اقدام به خریداری و بازسازی خانههای قدیمی کردهاند تا مجموعهای گردشگری ایجاد کنند. این اقدام میتواند نمونهای از استفاده صحیح از میراث فرهنگی باشد بدون آنکه به تخریب طبیعت منجر شود. انتخاب الگویی همسان با معماری سنتی اهمیت دارد تا هم زیبا و جذاب باشد و هم با طبیعت سازگار باشد.
مشارکت اجتماعی مردم در ایران چگونه است؟
مشارکت اجتماعی در ایران ضعیف است. فرهنگسازی تنها از طریق آموزش و آگاهی ایجاد میشود، درحالی که استفاده اقتصادی از منابع باید با حفظ خاک و محیط زیست همراه باشد.
نقش رسانهها در آگاهیبخشی چیست؟
رسانهها بسیار مؤثرند. بسیاری از مسائل و مشکلات بدون رسانهها دیده نمیشوند. نشریاتی مانند اکونومیست به موضوعات انسانی و اجتماعی توجه میکنند و نقش هشداردهنده دارند.
اهمیت منابع طبیعی و حفاظت از آنها چیست؟
اگر امروز به مسائل محیط زیست بیتوجه باشیم، فردا با مشکلات جدیتری مواجه خواهیم شد. ایران ظرفیتهای گیاهی و جانوری بالایی دارد، اما نیازمند حفاظت و استفاده صحیح است، بنابراین باید به این امانت خدادادی پاسخگو باشیم و از آن به درستی بهره ببریم.
به عنوان آخرین پرسش به نظر شما سازمانهای مردمنهاد چه نقشی دارند؟
سازمانهای مردمنهاد (سمنها) نقش مشاورهای و کارشناسی دارند و میتوانند در برنامهریزیها و آموزش جامعه محلی تأثیرگذار باشند. همکاری رسانهها با این سازمانها نیز مؤثر است. امسال برنامههای مختلفی برای شبکهسازی سمنها، آموزش، حضور در رسانهها و معرفی فعالیتهای آنها برنامهریزی شده است.
