|
حتما تاکنون با عباراتی شبیه «تمام حقوق مادی و معنوی این اثر متعلق به پدیدآورنده است» یا «تکثیر این اثر بدون کسب مجوز از پدیدآورنده یا ناشر خلاف قانون است» در ابتدا و انتهای فیلمها و کتابها مواجه شدهاید.
این عبارتها و موارد مشابه اشاره به شاخهای از حقوق به نام حقوق مالکیت فکری- که گاهی هم حقوق مالکیت معنوی خوانده میشود- دارند. در این مبحث میخواهیم بینیم که منظور از حقوق مالکیت معنوی چیست و این حقوق اساسا به چه افرادی تعلق میگیرد.
حقوق مالکیت فکری شاخهای از حقوق است که در آن حقوق و تکالیف افرادی که یک مال فکری و غیرمالی دارند مشخص میشود. منظور از مال فکری چیزی است که در اثر کار و تلاش فکری و هنری ایجاد میشود و برخلاف سایر اموال غیرفیزیکی است و حالت مادی ندارد. به عنوان مثال شعر، داستان، اختراع، نقاشی، فیلم، موسیقی و … همگی مال فکری هستند. در جهان امروز که عصر انفجار اطلاعات است دانش، هنر، و تکنولوژی ارزش و اعتبار بسیاری یافتهاند و دارای ارزش اقتصادی بسیار زیادی هستند.
مالکیت فکری
تفاوت بنیادین اموال فکری با سایر اموال در این است که مال فکری میتواند بهطور همزمان مورد استفاده بسیاری از افراد قرار بگیرد بدون اینکه آسیبی ببیند یا از آن کاسته شود. به عبارت دیگر ذاتا انحصاری نیست. برای روشن شدن موضوع مثالی میزنم:
اگر شما مالک یک آپارتمان باشید؛ این آپارتمان مال شما محسوب میشود. از آنجا که آپارتمان یک مال فیزیکی است افراد محدودی میتوانند بهطور همزمان از این مال استفاده کنند و در آن سکونت داشته باشند. همهی اموال فیزیکی که ما در زندگی روزمره از آنها استفاده میکنیم همین ویژگی را دارند. شما مال سادهای مانند مداد را در نظر بگیرید؛ تا زمانی که مداد متعلق به شماست و شما از آن استفاده میکنید، هیچ کس دیگر نمیتواند از آن استفاده کند. این اموال انحصاری هستند. حال فرض کنید که شما یک وسیلهی جدید اختراع کردهاید؛ این امر به این معناست که شما به دانش جدیدی برای ساخت یک وسیلهی خاص دست یافتهاید. اگر شما نحوهی ساخت این اختراع را برای کسی توضیح بدهید یا یک نمونه از اختراع خود را در اختیار دیگران بگذارید، آنها هم میتوانند به ساخت و تولید این وسیلهی جدید دست بزنند؛ بدون اینکه خللی به دانشی که شما دارید وارد شود یا حتی از آن کم شود. یا حتی ممکن است دیگران هم به این دانش دست یابند. افراد مختلفی در اقصی نقاط جهان میتوانند مشغول استفاده از همین دانش باشند. به عبارت بهتر دانش، امری است غیرانحصاری که افراد بسیاری میتوانند بهطور همزمان از آن استفاده کنند.
در اینجاست که پای حقوق مالکیت فکری به وسط میآید. مالکیت فکری به افراد ابزاری برای حمایت از همهی اموالی میدهد که محدود نیستند و قابلیت نشر و انتشار و استفادهی گسترده دارند. ولی توجه کنید که حقوق نمیتواند از چیزی حمایت کند که در عالم واقع وجود ندارد؛ یعنی حقوق از آنچه که در ذهن شما میگذرد حمایت نمیکند؛ چون اساسا قابل دسترسی نیست. حقوق از تجلیِ شکلیافتهی آنچه که در ذهن شماست حمایت میکند؛ به عبارت بهتر از ایده حمایت نمیشود از شکل و فرم ابراز ایده حمایت میشود. فکر زیبایی که در ذهن شماست البته ارزشمند است اما قابل حمایت حقوقی نیست. اما به محض اینکه این فکر تبدیل به متن یا شعری شد و در جایی در عالم مادی ثبت شد، مثلا روی کاغذ آمد، در دستهی اموال فکری قرار میگیرد و فکری است متعلق به شخص شما و قابل حمایت حقوقی.
حقوق مالکیت فکری به دو بخش عمده تقسیم میشود: حقوق مالکیت ادبی و هنری -که به آن حق مؤلف یا کپیرایت هم گفته میشود- و حقوق مالکیت صنعتی. هر کدام از این بخشها حمایت کنندهی اموال فکری خاصی هستند. حقوق مالکیت ادبی و هنری یا همان کپیرایت از آن دسته اموال فکری حمایت میکند که بیشتر وجههی نوشتاری/ ادبی یا هنری دارند. کتابها -چه علمی و فنی باشند چه هنری و ادبی- ، آثار موسیقی، فیلمها، عکس، نقاشی، مجسمهسازی، و معماری همگی تحت حمایت کپیرایت هستند. مدت زمان حمایت از هر کدام از این آثار تفاوت دارد. بعدا بیشتر در مورد این مسئله توضیح خواهیم داد. نکتهی مهم دیگر این است که این گروه نیازی به ثبت ندارند و به محض خلق اثر، شما مالک آن شناخته میشوید؛ بدون اینکه نیاز به طی هیچ مرحله و تشریفات قانونی یا اداری داشته باشید.
حقوق مالکیت صنعتی هم همانطور که از نام آن بر میآید بیشتر با صنعت و تکنولوژی سر و کار دارد. اختراع مهمترین مصداق این گروه است اما موارد دیگری مانند علائم تجاری و طرحهای صنعتی هم در این گروه قرار دارند. برخلاف کپیرایت، در این دسته برای اینکه شما به عنوان مالک به رسمیت شناخته شوید لازم است که با طی تشریفات قانونی و پروسههای اداری اختراع یا علامت تجاری یا طرح صنعتی خود را به ثبت برسانید و در این صورت است که قانون از شما به عنوان مالک حمایت میکند.
|
