|
در همدان گاهی شهر به نمایشگاهی از «هر دری سخنی» شبیه می‌شود؛ سازه‌هایی که در مقطعی با هدف زیباسازی، ایجاد حال‌وهوای نوروزی یا معرفی یک مفهوم شهری برپا شده‌اند، اما بعد از پایان مناسبت، همان‌جا مانده‌اند و آرام‌آرام از «المان» به «عنصر مزاحم» در منظر شهری تبدیل شده‌اند.
یکی از نمونه‌های قابل تأمل، سازه‌ای است که سال‌های گذشته در بوستان ارم همدان و در ایام نوروز با الهام از یک خانه قدیمی ایجاد شد؛ سازه‌ای که قرار بود بخشی از فضای نوروزی شهر باشد و با آدمک‌ها و برخی تجهیزات جانبی، تصویری از یک خانه و زندگی قدیمی را برای شهروندان و مسافران بازآفرینی کند.اما امروز آنچه باقی مانده، فاصله زیادی با ایده اولیه دارد.
آدمک‌ها و بخشی از الحاقات سازه حذف شده و آنچه در محل باقی مانده، بیشتر به پوسته‌ای خالی از یک ایده شهری شباهت دارد؛ سازه‌ای که نه دیگر یک المان نوروزی محسوب می‌شود، نه کارکرد مشخصی در فضای بوستان دارد و نه چیزی به کیفیت بصری محیط اضافه می‌کند. ماجرا اما به همین ظاهر نامناسب ختم نمی‌شود.
مشکل زمانی جدی‌تر می‌شود که یک سازه متروک، به دلیل نبود نگهداری و تعیین تکلیف، عملا به بخشی از فضاهای بی‌دفاع شهری تبدیل شود؛ فضایی که می‌تواند محل رفتارهای غیربهداشتی و نامناسب باشد و به جای آنکه بخشی از خاطره خوب شهروندان از بوستان باشد، به نقطه‌ای آزاردهنده در محیط عمومی تبدیل شود.
در اطراف این سازه، صبح‌ها بوی نامطبوعی به مشام می‌رسد؛ بویی که برای شهروندانی که از این محدوده عبور می‌کنند یا از فضای بوستان استفاده می‌کنند، نشانه‌ای روشن از تغییر کارکرد این سازه است. چیزی که روزی قرار بوده بخشی از فضاسازی شهری باشد، اکنون به دیواری برای پنهان شدن رفتارهایی تبدیل شده که اساسا نباید در یک فضای عمومی رخ دهد.
اینجا دیگر بحث صرفا درباره زیبایی‌شناسی شهری نیست؛ موضوع به بهداشت، امنیت محیطی و شأن فضای عمومی مربوط می‌شود.
المان شهری برای پر کردن فضا نیست
المان شهری در شهرهای امروز فقط یک سازه تزئینی نیست. المان می‌تواند بخشی از هویت بصری شهر باشد، یک روایت تاریخی را منتقل کند، خاطره‌ای جمعی بسازد، یک نقطه شهری را شاخص کند و حتی در تجربه گردشگر از مقصد نقش داشته باشد.
در شهر گردشگرپذیری مانند همدان، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. شهری که خود را با تاریخ، فرهنگ و پیشینه تمدنی معرفی می‌کند، نمی‌تواند در حوزه منظر شهری به مجموعه‌ای از سازه‌های مناسبتی و بی‌ارتباط با یکدیگر بسنده کند.المان شهری زمانی موفق است که مکان، مفهوم، طراحی، کارکرد و نگهداری آن در کنار هم دیده شده باشد.
یک سازه اگر فقط برای چند روز یا چند هفته ساخته شود و بعد از پایان مناسبت بدون برنامه رها شود، در بهترین حالت هزینه‌ای کوتاه‌مدت برای زیباسازی است و در بدترین حالت، چند ماه یا چند سال بعد به بخشی از آشفتگی بصری شهر تبدیل می‌شود.
همدان کمبود ظرفیت برای خلق المان‌های هویت‌محور ندارد. مسأله این است که گاهی به نظر می‌رسد میان ساخت یک المان، نگهداری آن و تعیین تکلیفش پس از پایان دوره بهره‌برداری، یک حلقه مفقوده وجود دارد.
شهر به انبار سازه‌های مناسبتی تبدیل نشود
یکی از مشکلات مدیریت منظر شهری، نگاه مناسبتی به المان‌هاست؛ اینکه همزمان با نوروز، جشنواره یا یک رویداد، سازه‌ای ساخته شود و پس از پایان مناسبت، کمتر کسی مسئولیت آینده آن را بر عهده بگیرد.این رویکرد در بلندمدت شهر را به انبار سازه‌های نیمه‌جان تبدیل می‌کند؛ سازه‌هایی که هرکدام زمانی قرار بوده چیزی را روایت کنند، اما امروز خودشان بخشی از بی‌روایتی شهر شده‌اند.اگر المانی ارزش فرهنگی، هنری یا هویتی دارد، باید نگهداری شود و حتی در صورت نیاز، بازطراحی و احیا شود. اگر هم عمر مفید یا کارکرد آن به پایان رسیده، باید بدون تعارف جمع‌آوری شود.
اصرار بر نگه داشتن هر سازه‌ای به نام «المان شهری»، الزاما به معنای احترام به هویت شهر نیست.گاهی حذف یک سازه بی‌ارزش، از ساختن یک سازه جدید حرفه‌ای‌تر است.
یک تصمیم ساده برای یک مسأله کوچک
سازه خانه قدیمی بوستان ارم شاید در مقیاس مسائل مدیریت شهری، پروژه‌ای بزرگ نباشد؛ اما دقیقا به همین دلیل می‌تواند یک آزمون ساده برای مدیریت شهری باشد.اگر سازه دیگر کارکردی ندارد، اگر اجزای اصلی آن حذف شده، اگر ظاهر آن به کیفیت فضای سبز و بوستان کمک نمی‌کند و اگر به محلی برای رفتارهای غیربهداشتی تبدیل شده است، چرا باید همچنان در همان نقطه باقی بماند؟ شهرداری همدان دست‌کم می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان، این سازه را تعیین تکلیف کند؛ یا آن را با یک طرح قابل دفاع و متناسب با فضای بوستان احیا کند یا به‌طور کامل جمع‌آوری شود. ادامه حضور یک ماکت بی‌ارزش، نه به معنای حفظ هویت است و نه حفظ سرمایه شهری.اتفاقا گاهی مدیریت شهری باید شجاعت «حذف» داشته باشد؛ حذف چیزهایی که دیگر با شهر امروز تناسب ندارند.
همدان برای تبدیل شدن به شهری با سیمای منسجم، بیش از آنکه به انبوهی از المان‌های پراکنده نیاز داشته باشد، به سیاست مشخص برای طراحی، جانمایی، نگهداری و حذف المان‌های شهری نیاز دارد.هر المان باید پاسخی به یک پرسش باشد: چرا اینجا؟ چرا این طرح؟ چه چیزی را روایت می‌کند؟ مخاطب آن کیست؟ چقدر عمر می‌کند؟ چه کسی مسئول نگهداری آن است و اگر روزی کارکردش تمام شد، چه سرنوشتی خواهد داشت؟
اگر برای این پرسش‌ها پاسخی وجود نداشته باشد، نتیجه همان چیزی می‌شود که امروز در گوشه‌ای از بوستان ارم دیده می‌شود؛ خانه‌ای بی‌ساکن، بی‌روایت و بی‌کارکرد که به جای آنکه بخشی از زیبایی شهر باشد، به بخشی از مسأله شهر تبدیل شده است.
همدان برای ساختن چهره‌ای شایسته از یک شهر تاریخی و مقصد گردشگری، نیازمند انسجام در منظر شهری است؛ نه مجموعه‌ای از سازه‌هایی که هرکدام از یک دری سخن می‌گویند. گاهی برای زیباتر شدن شهر، لازم نیست چیزی به آن اضافه کرد؛ کافی است چیزهایی را که دیگر نباید باشند، جمع کنیم.
|
