|
کاوشی برای خواندن دیوارهای فراموششده
رضا نظری ارشد، مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه از آغاز فصل بیستوپنجم کاوشها خبر داده و گفته است این برنامه تا پایان تیرماه ادامه خواهد داشت. بر اساس اعلام مسئولان پایگاه، مهمترین هدف این فصل، خواناسازی برج و باروهای بخش جنوبی و جنوب شرقی محوطه هگمتانه است؛ بخشهایی که میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار دفاعی شهر در دورههای مختلف تاریخی ارائه کنند.
پیش از آغاز عملیات میدانی نیز مطالعات ژئومغناطیس و ژئورادار در محدوده مورد نظر انجام شده است. استفاده از این فناوریهای نوین به باستانشناسان امکان میدهد بدون حفاری گسترده، تصویری اولیه از سازههای مدفون در زیر خاک به دست آورند و مسیر کاوشها را با دقت بیشتری طراحی کنند.
فصل جدید کاوشها به سرپرستی یعقوب محمدیفر، استاد باستانشناسی دانشگاه بوعلیسینا و با همکاری گروهی از دانشجویان باستانشناسی در حال اجراست؛ موضوعی که نشان میدهد هگمتانه همچنان یکی از مهمترین کارگاههای آموزشی و پژوهشی باستانشناسی کشور محسوب میشود.
هگمتانه؛ از روایت هرودوت تا یافتههای امروز
شهرت هگمتانه به بیش از 2هزار و 500 سال پیش بازمیگردد. هرودوت، مورخ یونانی، از شهری یاد میکند که به دستور دیاکو، نخستین پادشاه مادها ساخته شد و 7حصار تو در تو داشت. هرچند باستانشناسان هنوز درباره تمام جزئیات این روایت اتفاق نظر ندارند، اما یافتههای چند دهه اخیر نشان دادهاند که هگمتانه بیتردید یکی از بزرگترین و مهمترین مراکز سیاسی ایران باستان بوده است.در دوره هخامنشیان نیز هگمتانه جایگاه خود را حفظ کرد و به عنوان پایتخت تابستانی شاهان مورد استفاده قرار گرفت. پس از آن نیز در دوران اشکانی و ساسانی حیات شهری در این منطقه ادامه یافت و همین تداوم سکونت، هگمتانه را به یکی از پیچیدهترین محوطههای باستانشناسی کشور تبدیل کرده است.کاوشهای علمی هگمتانه سابقهای طولانی دارد. اگرچه پژوهشهای پراکنده از دهههای پیش آغاز شده بود، اما فعالیتهای نظاممند باستانشناسی از دهه ۱۳۶۰ وارد مرحلهای تازه شد.
در طول بیش از 4دهه گذشته، دهها فصل کاوش در این محوطه انجام شده است. مهمترین دستاورد این پژوهشها کشف شبکهای منظم از معماری شهری بود که توجه بسیاری از پژوهشگران داخلی و خارجی را به خود جلب کرد.
خیابانهای منظم، معابر موازی، واحدهای معماری مشابه و ساختار شهری برنامهریزی شده از جمله ویژگیهایی است که هگمتانه را از بسیاری از محوطههای تاریخی ایران متمایز میکند.کاوشها همچنین به کشف بقایای معماری متعلق به دورههای مختلف تاریخی، انبارها، فضاهای مسکونی، کارگاههای صنعتی، کانالهای آبرسانی و مجموعهای از آثار فرهنگی منجر شده است که هر یک بخشی از زندگی ساکنان این شهر را روایت میکنند.
ثبت جهانی؛ مسئولیتی بزرگتر از گذشته
ثبت جهانی هگمتانه در یونسکو، نقطه عطفی در تاریخ این محوطه بود. این اتفاق نه تنها جایگاه بینالمللی هگمتانه را تثبیت کرد، بلکه مسئولیت حفاظت و پژوهش درباره آن را نیز سنگینتر ساخت.
کارشناسان معتقدند ثبت جهانی پایان راه نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای جدید از مدیریت علمی و پایدار این میراث ارزشمند است. در چنین شرایطی، کاوشهای باستانشناسی باید همزمان با برنامههای حفاظتی، معرفی عمومی و توسعه گردشگری فرهنگی پیش برود.
هگمتانه امروز یکی از مهمترین برندهای تاریخی همدان محسوب میشود؛ برندی که میتواند در کنار آرامگاه بوعلیسینا، آرامگاه باباطاهر، گنجنامه و غار علیصدر، نقش مهمی در جذب گردشگران داخلی و خارجی ایفا کند.
چرا این کاوشها اهمیت دارد؟
ممکن است برای بسیاری از شهروندان این پرسش مطرح شود که ادامه کاوش در هگمتانه پس از دهها سال چه ضرورتی دارد؟
پاسخ را باید در ماهیت خود محوطه جستوجو کرد. هگمتانه هنوز به طور کامل شناخته نشده است. بخش قابل توجهی از این شهر باستانی همچنان در زیر لایههای خاک قرار دارد و هر فصل کاوش میتواند اطلاعات تازهای درباره شیوه زندگی، ساختار حکومتی، معماری و مناسبات اجتماعی ساکنان آن ارائه کند.
از سوی دیگر، دادههای جدید میتوانند به روشن شدن بسیاری از ابهامهای تاریخی درباره دوران مادها کمک کنند؛ دورهای که منابع مکتوب اندکی از آن باقی مانده و بخش مهمی از شناخت ما وابسته به یافتههای باستانشناسی است.
پیوند دانشگاه و میراث فرهنگی
حضور استادان و دانشجویان دانشگاه بوعلیسینا در این پروژه نیز اهمیت ویژهای دارد. بسیاری از متخصصان حوزه باستانشناسی معتقدند موفقیت پروژههای پژوهشی زمانی تضمین میشود که میان دانشگاه و نهادهای اجرایی ارتباطی مستمر وجود داشته باشد.
هگمتانه در سالهای اخیر به یکی از مهمترین عرصههای آموزش عملی دانشجویان باستانشناسی کشور تبدیل شده و تجربه میدانی ارزشمندی را در اختیار نسل جدید پژوهشگران قرار داده است.
فصل بیستوپنجم کاوشهای هگمتانه در حالی آغاز شده که نگاه جامعه علمی و فرهنگی کشور به نتایج آن دوخته شده است. شاید در هفتههای آینده بخشی دیگر از برج و باروهای تاریخی شهر نمایان شود، شاید نشانههایی تازه از ساختار دفاعی هگمتانه به دست آید و شاید کشفیات جدید، پرسشهای قدیمی درباره این شهر باستانی را پاسخ دهد.
آنچه مسلم است اینکه هگمتانه هنوز حرفهای ناگفته بسیاری دارد؛ شهری که بیش از دو هزار سال تاریخ را در دل خود حفظ کرده و هر بار با کنار رفتن لایهای از خاک، صفحهای تازه از گذشته ایران را پیش روی پژوهشگران میگشاید.
آغاز فصل بیستوپنجم کاوشها را میتوان ادامه مسیری دانست که سالها پیش آغاز شد؛ مسیری برای شناخت بهتر ریشههای تمدنی سرزمینی که هگمتانه یکی از مهمترین نمادهای آن است. در روزگاری که بسیاری از شهرهای تاریخی جهان هویت خود را در هیاهوی توسعه از دست دادهاند، هگمتانه همچنان ایستاده است؛ آرام، خاموش و در انتظار آنکه رازهای باقیماندهاش نیز روایت شوند.
|
