|
تغییرات اقلیمی، کاهش محسوس بارشها و برداشتهای بیرویه از سفرههای زیرزمینی، وضعیتی را رقم زده که نهتنها معیشت کشاورزان را تهدید میکند، بلکه پایداری زیستمحیطی منطقه را نیز با چالش جدی مواجه ساخته است. در چنین شرایطی بخش کشاورزی که بیشترین سهم را در مصرف منابع آبی استان به خود اختصاص داده، بهعنوان محور اصلی مدیریت مصرف آب مورد توجه قرار گرفته است.
از یکسو، توسعه سامانههای نوین آبیاری و آغاز طرحهای هوشمندسازی با استفاده از فناوریهای روز، گامهایی مثبت در راستای افزایش بهرهوری برداشته شده است، اما از سوی دیگر هدررفت آب در شبکههای انتقال، کمبود اعتبارات، نبود قیمتگذاری واقعی آب و مشارکت ناکافی بهرهبرداران، همچنان چالشهای جدی را در مسیر پایداری منابع آبی استان ایجاد کرده است.
در این گزارش، دیدگاههای 2 کارشناس ارشد حوزه آب و کشاورزی استان را در خصوص علل بحران، پیامدهای آن و راهکارهای پیشنهادی برای برونرفت از این وضعیت بررسی میکنیم.
افت سالانه یک متری آبخوانها در همدان
استادیار بازنشسته مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، نیز با اشاره به آخرین وضعیت منابع آب زیرزمینی این استان، نسبت به تداوم روند کاهشی سطح آبخوانها و پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی آن هشدار داد.
قاسم اسدیان در گفتوگو با ایسنا، با تأکید بر اینکه میزان افت سطح آب در دشتهای مختلف استان همدان یکسان نیست، اظهار کرد: براساس پایشهای انجامشده، این افت بین ۸۰ سانتیمتر تا 3 متر در سال متغیر است و میانگین کلی در سطح استان به حدود یک متر در سال میرسد.
وی، این پدیده را حاصل تداوم خشکسالیهای پیاپی و کاهش چشمگیر بارشها دانست و یادآور شد: در سالهای اخیر بهطور متوسط کمتر از ۳۰۰ میلیمتر بارندگی داشتهایم، در حالیکه تحقیقات ما در مرکز تحقیقات نشان میدهد در ۶۰ سال گذشته، از میانگین بارش سالانه 5/29 میلیمتر کاسته شده و همزمان دمای هوا حدود 4/0درجه سانتیگراد افزایش یافته که این دو عامل، افت سفرههای زیرزمینی را تقریباً اجتنابناپذیر کرده است.
پیامدهای هشداردهنده؛ از کاهش
آب شرب تا پیدایش فروچالهها
این کارشناس ارشد زمینشناسی، پیامدهای این افت را چندلایه توصیف کرد و گفت: نخستین و آشکارترین اثر، کاهش آب قابلدسترس برای بخش شرب، کشاورزی و صنعت است.
وی ادامه داد: اما فراتر از آن، بهدلیل نوع سازند زمینشناسی استان که در زون سنندج- سیرجان واقع شده، شاهد پدیده فرونشست زمین و ایجاد فروچالهها هستیم.
اسدیان ادامه داد: در حال حاضر وجود ۲۸ فروچاله در استان به ثبت رسیده و این درحالی است که بسیاری از نشستهای سطحی هنوز بهدرستی شناسایی و مطالعه نشدهاند که این خود زنگ خطری جدی برای زیرساختها و مناطق مسکونی است.
اسدیان در پاسخ به این پرسش که آیا کاهش بارندگی مهمترین عامل کمآبی است، گفت: مسأله بسیار پیچیدهتر از این 2گزینه است.
وی در ادامه به عوامل متعددی در این خصوص اشاره کرد و افزود: تغییر اقلیم، استفاده هدفمند از امواج الکترومغناطیسی که میتواند در شکلگیری بارش اختلال ایجاد کند، بارگذاری ذرات معلق (آئروسلها) در جو، تغییر ضریب سپیداری یا آلبدو، نابودی پوشش گیاهی طبیعی مراتع و جنگلها، تغییر کاربری اراضی، توسعه بیرویه کشت و کار و فقدان مدیریت جامع در حوزههای آبخیز، همگی دست به دست هم دادهاند تا بحران کنونی شکل بگیرد.
وی اضافه کرد: بدون اصلاح این عوامل، صرفاً کاهش بارندگی را نمیتوان مسبب اصلی شرایط موجود دانست.
راهکارهای زمینشناسی برای کاهش مصرف و مقابله با فرونشست
این استاد بازنشسته برای جلوگیری از تشدید فرونشست و مدیریت بهینه آب، فهرستی از راهکارهای عملی مبتنی بر شرایط زمینشناسی استان ارائه و خاطرنشان کرد: مدیریت منطقی و اصولی آب موجود، تغییر الگوی کشت سنتی، استفاده گسترده از روشهای نوین آبیاری، جلوگیری از فرسایش خاک، ارتقاء بهرهوری آب، کاهش برداشتهای غیرمجاز از چاهها، و جایگزینی گونههای کمآببر و مقاوم به خشکی مانند بادام، پسته، انگور و غلات پاییزه، از اولویتهای فوری هستند.
اسدیان در خصوص ظرفیت استفاده از آبهای ژرف و چشمههای فسیلی برای کشاورزی، هشدار داد و افزود: با توجه به موقعیت زمینشناسی استان در زون سنندج- سیرجان و وجود دشتهای گسترده و تراکم جمعیت، استفاده از آبهای ژرف نیازمند شناخت کامل، مطالعات دقیق و هزینههای گزاف است.
وی ادامه داد: این منابع ارزشمند در درجه نخست باید برای مصارف شرب و انسانی حفظ شوند و بهکارگیری آنها در کشاورزی نهتنها توجیه اقتصادی ندارد، بلکه هزینه تولید را بهشدت افزایش میدهد.
وی درباره مکانهای مناسب برای تغذیه مصنوعی سفرهها، گفت: تمام دشتهای استان از جمله همدان، بهار، کبودراهنگ، ملایر، نهاوند، اسدآباد و تویسرکان ظرفیت اجرای طرحهای پخش سیلاب را دارند، اما مشکل اصلی کاهش بارشهای مؤثر و کمبود رواناب سطحی است.
اسدیان ادامه داد: ما باید بهجای هزینههای سنگین برای تغذیه مصنوعی، با روشهای آبخیزداری بیولوژیک، مکانیکی و بیومکانیکی در سرشاخهها و ارتفاعات، از جریان سریع آب در آبراهههای درجه یک تا ۴ جلوگیری کرده و آب را بهصورت طبیعی به سفرهها هدایت کنیم.
افق تاریک پیش رو؛ هشدار به کشاورزان و مسئولان
وی در بیان هشدار خود، سناریوی ادامه روند فعلی را چنین ترسیم کرد: اگر بیتوجهی به بهرهبرداری اصولی از منابع آب تداوم یابد، در هفتههای آینده شاهد خشکی تدریجی چاهها، کفکنی مکرر آنها، کاهش شدید تولید کشاورزی، و در نهایت رهاسازی روستاها و مراکز تولید خواهیم بود.
این کارشناس ادامه داد: این امر به مهاجرت اجباری، افزایش بیکاری، تعطیلی کارگاهها و صنایع وابسته، و تشدید فرونشستها و فروچالهها دامن خواهد زد.
وی به ارائه راهکارهای عملیاتی برای بهبود شرایط پرداخت و تصریح کرد: استفاده از آب خاکستری، پسابهای تصفیهشده، آبیاری هوشمند، کشت دیم، کاهش کشت محصولات صیفی و تابستانه، نصب کنتورهای هوشمند، مسدودسازی چاههای غیرمجاز و مهمتر از همه، تدوین الگوی کشت مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی و برنامههای کلان کشور و استان است در این زمینه است.
وی تأکید کرد: این راهکارها نهتنها با شرایط زمینشناسی منطقه همخوانی دارند، بلکه در عمل نیز قابلیت پیادهسازی دارند، مشروط بر اینکه اراده جمعی و مدیریت یکپارچه در سطح استان شکل گیرد.
سهم چشمگیر بخش کشاورزی
در مصرف منابع آبی
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، ضمن اشاره به سهم چشمگیر بخش کشاورزی در مصرف منابع آب کشور، اظهار کرد: اگرچه آمار دقیق مصرف آب در این بخش بین ۷۰ تا ۸۰ درصد متغیر است، اما آنچه مسلم است، سهم غالب کشاورزی در برداشت از سفرههای زیرزمینی است.
امیرحسین ادریسیان ادامه داد: از این رو، وظیفه اصلی ما اصلاح الگوی مصرف در این بخش با رویکرد افزایش بهرهوری است؛ بهگونهای که بدون افزایش سطح زیر کشت، تولید بیشتری با مصرف آب کمتر حاصل شود.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه اجرای سامانههای نوین آبیاری یکی از مؤثرترین راهکارها برای دستیابی به این هدف محسوب میشود، افزود: سیستمهای قطرهای، بارانی و کمفشار با لولهگذاری، بیشترین راندمان را در انتقال و توزیع آب دارند.
وی تصریح کرد: استان همدان تاکنون بیش از ۱۶۵ هزار هکتار از اراضی خود را به این سامانهها تجهیز کرده که سهم قابلتوجهی از سطح زیر کشت را پوشش میدهد؛ همچنین روشی نوین در مرحله تحقیقاتی قرار دارد که در آن تمامی لولهکشی، اتصالات و قطرهچکانها در زیر سطح زمین نصب میشوند، هرچند که این روش هنوز برای کشتهای مختلف بهطور کامل بررسی نشده است.
ادریسیان در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود توسعه قابلتوجه آبیاری نوین، روند افت آبهای زیرزمینی متوقف نشده است، خاطرنشان کرد: کنترل برداشت از چاهها بر عهده امور آب است و طرحهای آبیاری بر اساس مجوزهایی که این دستگاه صادر میکند، طراحی و اجرا میشوند.
وی افزود: متأسفانه برخی کشاورزان با دستکاریهای غیرمجاز، اقدام به توسعه سیستم و اضافهبرداشت میکنند، در حالیکه ما موظف به رعایت همان مجوزهای اولیه هستیم و اختیار مداخله در این زمینه را نداریم.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان درباره کشت محصولات پرآب نظیر چغندر قند و یونجه، با وجود ممنوعیتهای اعمالشده در دشتهای ممنوعه، تصریح کرد: اگرچه این محصولات مصرف آب بالایی دارند، اما بهرهوری آنها نیز بالاست؛ بهعنوان مثال، چغندر قند به دلیل عملکرد قابلتوجه، بازدهی مناسبی از نظر تولید به ازای هر واحد آب دارد، با این حال، الگوی کشت در حال اجراست و برنامه ما بر این است که با معرفی ارقامی با دوره رشد کوتاهتر و نیاز آبی کمتر، ضمن حفظ تولید، مصرف آب را کاهش دهیم.
وی تأکید کرد: حذف کامل این محصولات ممکن نیست، اما میتوان با اصلاح الگوی کشت، گامهای مؤثری در این مسیر برداشت.
آنچه از وضعیت کنونی آب استان برمیآید، بیانگر بحرانی چندبعدی و فرابخشی است که با راهکارهای صرفاً فنی قابل مهار نخواهد بود. توسعه سامانههای نوین آبیاری و هوشمندسازی، گامهایی ضروری اما ناکافی هستند و بدون اصلاح الگوی کشت، مدیریت علمی حوضههای آبخیز، قیمتگذاری واقعی آب و مشارکت فعال بهرهبرداران، این اقدامات به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. تأمین اعتبارات پایدار، هماهنگی بینبخشی و تغییر نگرش نسبت به ارزش آب، پیششرطهای اساسی برای عبور از این بحران بهشمار میروند.
در غیر این صورت، استان با پیامدهای جبرانناپذیری همچون خشکی تدریجی چاهها، فرونشست زمین، مهاجرت روستاییان و کاهش شدید تولیدات کشاورزی مواجه خواهد شد. مدیریت این بحران، نیازمند عزم ملی، برنامهریزی علمی و ارادهای جمعی مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی و زمینشناسی منطقه است.
|
