|
چشمه‌ها برای بسیاری از مردم همدان نماد آب پاک و طبیعی هستند. هنوز هم در اطراف برخی چشمه‌ها، صف‌هایی از مردم دیده می‌شود که با بطری و گالن برای برداشتن آب و انتقال آن به خانه‌هایشان منتظر می‌مانند. باور عمومی این است که آبی که از دل زمین و از یک چشمه طبیعی خارج می‌شود، به‌دلیل زلال بودن و منشأ طبیعی، حتماً سالم و قابل شرب است.
اما آیا واقعاً می‌توان طبیعی بودن آب را معادل سالم بودن آن دانست؟
یک پژوهش علمی که با بررسی آب ۲۹ چشمه در 3استان انجام شده، شواهد مولکولی از وجود دو عامل انگلی، از جمله کریپتوسپوریدیوم و آکانتاموبا، در تعدادی از نمونه‌ها پیدا کرده است. در این میان، نمونه‌هایی از چشمه‌های همدان نیز دارای این عوامل بوده‌اند. همین موضوع اهمیت بررسی علمی کیفیت آب چشمه‌هایی را که مردم برای آشامیدن استفاده می‌کنند، بیشتر می‌کند.
در ادامه، این موضوع را در قالب این پرسش که "چرا آب چشمه‌های همدان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت" بررسی می‌کنیم
عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی سینا و پژوهشگر حوزه انگل‌شناسی، می‌گوید: ایده این پژوهش از مشاهده صف‌های مردم در کنار چشمه‌های اطراف همدان شکل گرفت.
علیرضا سازمند در سال ۱۳۹۶، پس از آغاز فعالیت خود در دانشگاه بوعلی سینا و سکونت در همدان، متوجه شد مردم با بطری و گالن در کنار برخی چشمه‌ها منتظر می‌مانند تا آب طبیعی چشمه را با خود به خانه ببرند.
همین مشاهده ساده یک پرسش مهم برای او ایجاد کرد. آیا آبی که طبیعی و زلال به نظر می‌رسد، از نظر میکروبیولوژیک نیز حتماً سالم است؟
آیا آب طبیعی چشمه را می‌توان بدون آزمایش، آب آشامیدنی سالم دانست؟
خیر. طبیعی بودن آب به‌تنهایی تضمین‌کننده سلامت آن نیست.
آب چشمه ممکن است در مسیر خود یا در محل خروج، تحت تأثیر عوامل مختلف محیطی قرار بگیرد. آلودگی‌های ناشی از خاک، روان‌آب‌ها، فعالیت‌های کشاورزی و فضولات انسانی یا حیوانی می‌توانند وارد منابع آب شوند.
به همین دلیل، زلال بودن، بی‌بو بودن یا طبیعی بودن آب، جای آزمایش‌های میکروبیولوژیک و تأیید سلامت آب را نمی‌گیرد.
پژوهشگران آب چشمه‌های همدان را چگونه بررسی کردند؟
نمونه‌برداری این پژوهش از اسفند ۱۴۰۱ تا تیر ۱۴۰۲ انجام شد. پژوهشگران در مجموع از ۲۹ چشمه‌ای که مورد استفاده مردم محلی، کوهنوردان و گردشگران بودند، نمونه آب تهیه کردند.
نمونه‌ها در آزمایشگاه انگل‌شناسی دانشکده دامپزشکی دانشگاه بوعلی سینا در همدان بررسی شدند. پژوهشگران از بخش رسوبی نمونه‌ها DNA استخراج کردند و با استفاده از روش‌های مولکولی به دنبال عوامل انگلی مختلف بودند. در نمونه‌های مثبت نیز توالی‌یابی انجام شد تا هویت عامل شناسایی‌شده با دقت بیشتری مشخص شود.
در آب چشمه‌های همدان چه عوامل انگلی شناسایی شد؟
یکی از یافته‌های مهم پژوهش، شناسایی DNA کریپتوسپوریدیوم در برخی نمونه‌های آب بود. همچنین DNA آکانتاموبا نیز در پنج چشمه شناسایی شد که دو مورد از آنها مربوط به همدان بود.
البته پژوهشگران نام چشمه‌های مورد بررسی را به‌صورت عمومی اعلام نکرده‌اند. هدف این مطالعه، متهم کردن یک چشمه یا منطقه خاص نبوده، بلکه بررسی یک مسأله مهم‌تر یعنی ایمنی منابع آب طبیعی مورد استفاده مردم بوده است.
کریپتوسپوریدیوم چیست و چرا وجود آن در آب اهمیت دارد؟
کریپتوسپوریدیوم یک انگل میکروسکوپی است که یکی از راه‌های مهم انتقال آن، آب آلوده است. این انگل می‌تواند باعث بیماری‌های گوارشی، به‌ویژه اسهال، شود.
بیماری در بسیاری از افراد ممکن است خفیف باشد، اما در گروه‌هایی مانند کودکان، سالمندان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آکانتاموبا چه خطری برای انسان دارد؟
آکانتاموبا یک موجود تک‌سلولی و آزادزی است که به‌طور طبیعی در محیط‌هایی مانند آب و خاک وجود دارد. برخی گونه‌ها یا گروه‌های ژنتیکی آن در شرایط خاص می‌توانند باعث عفونت در انسان شوند.
یکی از موارد شناخته‌شده، عفونت قرنیه است که به‌خصوص در ارتباط با استفاده نادرست از لنزهای تماسی اهمیت دارد.
آیا پیدا نشدن یک انگل در آب به معنای سالم بودن قطعی چشمه است؟
خیر. حتی در علوم آزمایشگاهی نیز باید درباره نتایج منفی با احتیاط صحبت کرد.
پیدا نشدن یک عامل در یک نمونه و با یک روش مشخص، الزاماً به معنی نبود قطعی آن عامل در کل منبع آب نیست. حجم نمونه، میزان آلودگی، روش تغلیظ نمونه و حساسیت روش تشخیص می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.
بنابراین برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت آب چشمه‌های همدان، به نمونه‌برداری‌های گسترده‌تر و تکرارشونده نیاز است.
آیا این پژوهش به معنای آلوده بودن همه چشمه‌های همدان است؟
خیر. چنین برداشتی از نتایج پژوهش درست نیست.
این مطالعه وجود برخی عوامل انگلی را در تعدادی از نمونه‌های بررسی‌شده نشان داده است، اما نمی‌توان بر اساس آن گفت تمام چشمه‌های همدان آلوده هستند یا آب همه چشمه‌ها برای مصرف خطرناک است.
نکته اصلی پژوهش این است که آب چشمه نباید صرفاً به دلیل طبیعی بودن، بدون بررسی علمی سالم و قابل شرب فرض شود.
چرا مردم همدان همچنان به آب چشمه‌ها اعتماد دارند؟
بخشی از این اعتماد به ظاهر آب و تجربه مردم برمی‌گردد. آب چشمه معمولا زلال است و از دل طبیعت خارج می‌شود؛ بنابراین بسیاری از مردم طبیعی بودن را با پاک و سالم بودن یکی می‌دانند.
وجود صف‌های طولانی در کنار برخی چشمه‌های همدان نشان می‌دهد که این باور در میان بخشی از مردم جدی است. اما سلامت آب موضوعی است که نمی‌توان تنها با ظاهر، مزه یا سابقه مصرف آن را ارزیابی کرد.
برای اطمینان از سلامت آب چشمه‌های همدان چه باید کرد؟
مهم‌ترین اقدام، پایش منظم و علمی چشمه‌هایی است که مورد استفاده عمومی قرار می‌گیرند.
اگر یک چشمه در همدان به‌طور گسترده برای تأمین آب آشامیدنی مردم استفاده می‌شود، باید مشخص باشد که کیفیت میکروبی آن به‌طور منظم بررسی شده است یا خیر.
همچنین می‌توان در کنار چشمه‌هایی که مصرف عمومی دارند، تابلوهای اطلاع‌رسانی و توصیه‌های بهداشتی نصب کرد تا مردم بدانند طبیعی بودن آب، به‌تنهایی به معنای تأیید سلامت آن نیست.
آیا فقط آزمایش آب کافی است؟:
آزمایش آب بسیار مهم است، اما آموزش عمومی نیز نقش مهمی دارد.
باید این پیام به شکل ساده به مردم منتقل شود که آب طبیعی الزاماً آب آشامیدنی سالم نیست. دانشگاه‌ها، دستگاه‌های مسئول سلامت، محیط زیست، آب و فاضلاب، مدارس و رسانه‌ها می‌توانند در افزایش آگاهی عمومی نقش داشته باشند.
مهم‌ترین پیام این پژوهش درباره آب چشمه‌های همدان چیست؟
مهم‌ترین پیام این است که نباید تنها بر اساس ظاهر و منشأ طبیعی آب درباره سلامت آن قضاوت کرد.
چشمه ممکن است آب زلال و طبیعی داشته باشد، اما برای اینکه بتوان آن را با اطمینان آب آشامیدنی دانست، باید کیفیت آن از نظر میکروبیولوژیک بررسی و تأیید شده باشد.
در واقع، پرسش درست این نیست که این آب طبیعی است؟؛ بلکه باید پرسید: آیا سلامت این آب از نظر علمی و میکروبیولوژیک بررسی و تأیید شده است؟
آب چشمه‌های همدان بخشی از منابع طبیعی و مورد اعتماد مردم این منطقه است؛ اما نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اعتماد به طبیعت و زلال بودن آب، به‌تنهایی برای اطمینان از سلامت آن کافی نیست. شناسایی عوامل انگلی در تعدادی از نمونه‌ها، ضرورت پایش مستمر، آزمایش علمی و اطلاع‌رسانی شفاف درباره کیفیت آب چشمه‌های مورد استفاده مردم همدان را برجسته می‌کند.
طبیعی بودن آب، لزوماً به معنای ایمن بودن آن نیست.
|
