|
در میان زمین‌های منطقه آبرومند شهرستان بهار، جایی که کشاورزی سال‌ها با خاک، آب و فصل تعریف شده است، سازه شیشه‌ای (آرارُز) قد کشیده که منطق تولید در آن کمی متفاوت است؛ اینجا خبری از کشت سنتی در خاک نیست. ردیف‌های منظم بوته‌های رز هلندی، در بستری هیدروپونیک رشد می‌کنند و دما، رطوبت، نور، آبیاری و تغذیه آنها نه با حدس و تجربه صرف، بلکه با داده و اتوماسیون مدیریت می‌شود.
رزهای این مجموعه ممکن است از نظر ظاهر شبیه همان گل‌هایی باشند که در بازار گل یا ویترین یک گل فروشی دیده می‌شوند، اما پشت هر شاخه آن داستانی از سرمایه‌گذاری، فناوری، اقلیم و ریسک اقتصادی قرار دارد.
مجموعه گلخانه آرارُز با وسعت ۵ هزار و ۷۶۰ مترمربع، یکی از پروژه‌های شاخص تولید گل رز در منطقه به شمار می‌رود؛ پروژه‌ای که ساخت آن از شهریور ۱۴۰۱ آغاز شده و پس از حدود 3سال، به مرحله بهره‌برداری رسیده است.
سرمایه‌گذاری در این طرح عمدتا از سوی بخش خصوصی انجام شده و ۷ میلیارد تومان تسهیلات بانک کشاورزی نیز به آن اختصاص یافته است؛ تسهیلاتی که طرح اولیه آن در سال ۱۳۹۸ ارائه شده بود، اما طولانی شدن فرآیند آماده‌سازی و افزایش هزینه‌های اجرای پروژه، باعث شد بخش قابل توجهی از هزینه‌ها از منابع شخصی سرمایه‌گذار تأمین شود.
در این گلخانه، محصول اصلی فقط گل رز است ، انتخاب آگاهانه یک محصول، بخشی از فلسفه این مجموعه است؛ گل رز شاخه‌بریده‌ای که به گفته سرمایه‌گذار، در بازار گل به دلیل جایگاهش در مراسم و مناسبت‌های مختلف، به «سلطان گل» شهرت دارد.
اقلیم، بخشی از فناوری تولید است
سرمایه گذار این پروژه دارای مدرک کارشناسی مدیریت و دانشجوی کارشناسی ارشد رشته تجارت الکترونیک است؛ او مسیری را سپری کرده است که از مدیریت و اقتصاد به حوزه کسب‌وکار و فناوری رسیده و حالا در پروژه گلخانه‌ای، بخشی از همین نگاه مدیریتی و فناورانه را به عرصه تولید منتقل کرده است.
سعید دوست‌محمدی، سرمایه‌گذار این مجموعه، در جریان بازدید تیم رسانه‌ای «همدان‌پیام» توضیح می‌دهد که انتخاب همدان برای تولید رز گلخانه‌ای صرفاً یک تصمیم اقتصادی نبوده است. از او میپرسم معنای نام زیبای گلخانه آرارُز چیست ؟ پاسخ این است که منطقه‌ای که گلخانه در آن ایجاد شده است از جمله مناطقی است که قوم‌های آریایی به آنجا آمدند و ساکن شدند و «آرا» از قوم آریایی گرفته شده و در هم‌نشینی با رز نام آرارُز را بر پیشانی گلخانه حک کرده است.
دوست محمدی دارای مدرک کارشناسی مدیریت و دانشجوی کارشناسی ارشد رشته تجارت الکترونیک است؛ این سرمایه گذار مسیری را سپری کرده است که از مدیریت و اقتصاد به حوزه کسب‌وکار و فناوری رسیده و حالا در پروژه گلخانه‌ای، بخشی از همین نگاه مدیریتی و فناورانه را به عرصه تولید منتقل کرده است.
وی می‌گوید: مطالعات انجام‌شده از سوی کارشناسان ایرانی و هلندی، شرایط اقلیمی همدان را برای تولید گل رز مناسب ارزیابی کرده است؛ ارتفاع، هوای خنک و امکان کنترل شرایط محیطی، عواملی هستند که می‌توانند به افزایش کیفیت و بهره‌وری تولید کمک کنند. در واقع، مزیت همدان در اینجا نه در گرم کردن یک گلخانه برای شبیه‌سازی اقلیم مناطق گرم، بلکه در استفاده از اقلیم خنک منطقه و کنترل دقیق محیط داخلی معنا پیدا می‌کند.
این مسأله از نظر مصرف انرژی نیز اهمیت دارد. در شرایطی که هزینه انرژی و محدودیت برق به یکی از چالش‌های جدی تولید گلخانه‌ای تبدیل شده، انتخاب محصول متناسب با اقلیم می‌تواند بخشی از هزینه‌های تولید را کاهش دهد. از همین منظر، سرمایه‌گذار معتقد است: توسعه گلخانه‌ها در همدان باید با توجه به ظرفیت اقلیمی استان انجام شود و الزاماً هر محصولی که در مناطق گرمسیری تولید می‌شود، انتخاب مناسبی برای این منطقه نیست.
رز دربستر کشت بدون خاک
دوست محمدی مهم‌ترین تفاوت این مجموعه را با کشت سنتی گل، سیستم هیدروپونیک آن عنوان می‌کند. او معتقد است: بوته‌های رز در این مجموعه در بستر کشت بدون خاک قرار دارند و آب و مواد غذایی مورد نیاز آنها از طریق سیستم آبیاری قطره‌ای و تغذیه کنترل‌شده تأمین می‌شود. اینجا «آب دادن» به معنای معمول کشاورزی وجود ندارد؛ میزان آب و عناصر غذایی باید متناسب با شرایط ریشه، دما، رطوبت و نور تنظیم شود.
به گفته دوست‌محمدی، مغز این گلخانه سیستم اتوماسیون آن است؛ سامانه‌ای که اطلاعات مربوط به دمای داخل و خارج گلخانه را دریافت می‌کند و بر اساس شرایط محیطی، در تنظیم فرآیند تغذیه و کوددهی نقش دارد. پرده‌های گلخانه نیز فقط برای زیبایی یا پوشاندن سازه نیستند. در تابستان برای کنترل شدت نور و در زمستان برای کاهش اتلاف انرژی و مدیریت نور و حرارت به کار گرفته می‌شوند.
این ترکیب فناوری باعث شده سازه شیشه‌ای مجموعه در مقایسه با سازه‌های پلاستیکی، ظرفیت تولید بالاتری داشته باشد. براساس توضیحات سرمایه‌گذار، در این نوع گلخانه امکان تولید حدود ۱۰۰ تا ۱۴۰ شاخه گل در سال به ازای هر مترمربع وجود دارد، در حالی که این ظرفیت در سازه‌های پلاستیکی حدود ۸۰ تا ۱۰۰ شاخه عنوان می‌شود.
5 رنگ از یک انتخاب
دوست محمدی عنوان کرد : در میان ردیف‌های منظم گل، چند واریته مختلف رز کشت شده است؛ آوالانچ، تیرل، سلبریتی و بیبی‌لاو از جمله ارقام موجود در مجموعه هستند و دو واریته جدید نیز مورد کشت قرار گرفته‌اند. تفاوت واریته‌ها فقط در رنگ و شکل ظاهری گل خلاصه نمی‌شود. بازار گل، ماندگاری، اندازه ساقه، شکل غنچه، زمان برداشت و قابلیت حمل، همگی در ارزش اقتصادی محصول شاخه‌بریده نقش دارند. بنابراین انتخاب رقم برای یک گلخانه تجاری، در واقع بخشی از استراتژی بازار است. اینجا کیفیت گل پیش از آنکه به بازار برسد، در داخل گلخانه تعیین می‌شود؛ از وضعیت ریشه و تغذیه گرفته تا دما و میزان رطوبت.
پرورش روزانه ۲ تا ۲ هزار و ۸۰۰ شاخه
این سرمایه گذار گفت: حاصل این فرآیند، در شرایط معمول، تولید روزانه حدود ۱۰۰ تا ۱۴۰ بسته گل است؛ هر بسته شامل ۲۰ شاخه. یعنی ظرفیت فعلی مجموعه به حدود ۲ هزار تا ۲ هزار و ۸۰۰ شاخه رز در روز می‌رسد. اما تولید گل یک تفاوت اساسی با بسیاری از محصولات کشاورزی دارد؛ محصول را نمی‌توان برای مدت طولانی روی دست نگه داشت.
گل شاخه‌بریده کالایی با عمر اقتصادی محدود است. سرمایه‌گذار می‌گوید در شرایط مناسب امکان نگهداری گل وجود دارد، اما در دوره‌های بحرانی، اختلال در بازار به سرعت خود را در زنجیره تولید نشان می‌دهد. گل اگر امروز برداشت شود و بازار فردا تعطیل باشد، برخلاف محصولاتی که امکان انبارش طولانی دارند، نمیتواند ماه‌ها منتظر بازگشت مشتری بماند. همین ویژگی، صنعت گل را به یکی از حساس‌ترین بخش‌های کشاورزی در برابر بحران‌های اقتصادی، حمل‌ونقل و بازار تبدیل می‌کند.
از روسیه و آذربایجان تا بازار عراق
محصول این گلخانه در دوره‌هایی به بازارهای روسیه، آذربایجان، ارمنستان و عراق صادر شده است. اکنون بخشی از تولید راهی بازار تهران و بازار امام رضا می‌شود و بخشی دیگر نیز از طریق واسطه‌ها به عراق می‌رسد. اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده که تولید کردن تنها نیمی از مسأله است؛ نیمه دیگر، بازار و زنجیره توزیع است.
تعطیلی بازار تهران در مقطعی از سال و سپس شرایط ناشی از جنگ ۱۲روزه، فروش و صادرات گل را تحت تأثیر قرار داده است. به گفته سرمایه‌گذار، در چنین شرایطی بخشی از تولید کاهش یافته یا متوقف شده و بازار صادراتی نیز با دشواری مواجه شده است.
برای محصولی مانند رز، بحران بازار تنها به معنای کاهش درآمد نیست؛ هزینه‌ای است که از مزرعه تا بازار، روی محصولی تحمیل می‌شود که فرصت چندانی برای صبر کردن ندارد.
پروژه هنوز جای ارتقا دارد
با وجود تجهیزات و اتوماسیون موجود، پروژه در نقطه پایان قرار نگرفته است.سیستم فعلی آبیاری، هیدروپونیک باز است؛ اما برنامه مجموعه، حرکت به سمت سامانه‌ای است که پساب و محلول غذایی را جمع‌آوری و دوباره وارد چرخه مصرف کند. براساس برآورد سرمایه‌گذار، این تغییر می‌تواند مصرف آب و کود را حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد.تجهیزات مورد نیاز این مرحله نیز از هلند سفارش‌گذاری شده و در مسیر ارسال قرار دارد.
این مرحله از پروژه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آینده گلخانه‌های مدرن تنها به افزایش تولید وابسته نیست. کاهش مصرف آب، کاهش مصرف کود، بازچرخانی منابع و افزایش بهره‌وری بخشی از معیارهای اصلی رقابت‌پذیری چنین واحدهایی است.
از سوی دیگر، تولید معمول مجموعه بدون نور مصنوعی انجام می‌شود. هزینه بالای تجهیزات روشنایی و محدودیت‌های تأمین برق، فعلا استفاده گسترده از نور مصنوعی را امکان‌پذیر نکرده است.
سرمایه‌گذاری که فقط گل نکاشته است
این مجموعه در حال حاضر برای ۱۵ نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده و بنا بر اعلام سرمایه‌گذار، حدود ۷۰ تا ۸۰ نفر نیز به صورت غیرمستقیم از فعالیت آن منتفع می‌شوند.
اما اهمیت چنین پروژه‌ای برای شهرستان بهار را نمی‌توان فقط با تعداد شاغلان سنجید. گلخانه مدرن، در صورت تداوم فعالیت، می‌تواند یک الگوی متفاوت از کشاورزی را در منطقه نشان دهد؛ کشاورزی‌ای که در آن مزیت اقلیمی، فناوری، مدیریت داده، زنجیره بازار و صادرات همزمان دیده می‌شوند.
البته این مدل بدون ریسک نیست. سرمایه‌گذاری اولیه بالا، وابستگی به تجهیزات تخصصی، نوسان بازار، دشواری صادرات، محدودیت انرژی و مشکلات تأمین مالی، مجموعه‌ای از چالش‌هاست که می‌تواند حتی یک واحد فناورانه و مجهز را تحت فشار قرار دهد. تجربه همین گلخانه نیز نشان می‌دهد که فاصله میان «ساخت یک گلخانه» و «ساخت یک کسب‌وکار پایدار گلخانه‌ای» بسیار زیاد است.
مسأله‌ای فراتر از یک گلخانه
آبرومند حالا یک گلخانه رز دارد که محصولش پیش از آنکه در بازار دیده شود، از یک زنجیره پیچیده فناوری عبور کرده است؛ ریشه‌ها در بستر هیدروپونیک، آب و کود در مدار کنترل‌شده، پرده‌ها تحت فرمان سیستم اتوماسیون و تولید وابسته به داده‌های محیطی است. اما آینده این پروژه در نهایت در بیرون از شیشه‌های گلخانه تعیین می‌شود؛ در بازار، در شبکه توزیع، در صادرات، در تأمین انرژی و در سیاست‌های حمایتی.
رزهای این مجموعه ممکن است از نظر ظاهر شبیه همان گل‌هایی باشند که در بازار گل تهران یا ویترین یک فروشگاه دیده می‌شوند، اما پشت هر شاخه آنها داستانی از سرمایه‌گذاری، فناوری، اقلیم و ریسک اقتصادی قرار دارد.
در منطقه‌ای از بهار که زمانی کشاورزی را بیشتر با زمین و خاک می‌شناختند، حالا ۵ هزار و ۷۶۰ مترمربع شیشه، فناوری و رز هلندی ایستاده است؛ پروژه‌ای که اگر زنجیره تولید تا بازار آن به اندازه خود گلخانه هوشمند شود، می‌تواند از یک واحد تولید گل فراتر برود و به نمونه‌ای قابل مطالعه از کشاورزی فناورانه متناسب با اقلیم همدان تبدیل شود. و شاید مسأله اصلی همین باشد: در استانی که آب محدود و انرژی گران است، آینده کشاورزی الزاما در تولید بیشتر خلاصه نمی‌شود؛ گاهی باید یاد گرفت با منابع کمتر، محصولی با ارزش افزوده بیشتر تولید کرد و این مهم زیر سقف آرارُز محقق شد اما آرارُز بدون حمایت مدیران مسئولان استان و کشور و استقبال خریداران کلان و خورد نمیتواند باغی یکپارچه پرگل باشد پس منتظریم تا با ورود رزهای آرا رز به بازار خرید و فروش گل در همدان شاهد شکوفایی اقتصادی این گلخانه باشیم .
|
