|
کلیسای گریگوری استپانوس مقدس قدیمیترین کلیسای ارامنه همدان است و به کلیسای حواری ارمنی (ارتدکس ارمنی) تعلق دارد. این بنا در سال ۱۶۷۶ میلادی (دوره صفوی) به همت ارامنه مهاجر از اصفهان و با مشارکت بازرگانان ارمنی ساکن همدان ساخته شد.
در دورههای بعد، بهویژه همزمان با تحولات ناشی از جنگ جهانی اول، گروه زیادی از ارامنه مناطق ارمنستان غربی و آناتولی به شهرهای غرب ایران از جمله همدان مهاجرت کردند و این کلیسا به عنوان مهمترین مرکز مذهبی و اجتماعی آنان مورد استفاده قرار گرفت.
این بنا در سال ۱۹۳۲ میلادی (۱۳۱۱ خورشیدی) مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و بخشهایی از تزئینات و سازه آن احیا شد. در مرمتهای بعدی نیز لایههای گچی روی دیوارهای داخلی برداشته شد تا نمای اصیل آجری بنا آشکار شود. در مجاورت این کلیسا، کلیسای حضرت مریم(آنجیلی) قرار دارد که نسبت به کلیسای گریگوری استپانوس جدیدتر بوده و متعلق به جامعه پروتستان ارامنه است. وجود این 2کلیسا در کنار یکدیگر، بیانگر تنوع مذهبی جامعه مسیحیان همدان در دوره معاصر است.
مجموعه کلیساها در ضلع شرقی تپه هگمتانه و در محدوده تاریخی محله ارامنه واقع شده است؛ محدودهای که امروزه در عرصه ثبت جهانی هگمتانه قرار دارد.
قرارگیری یک مجموعه مذهبی و تاریخی در کنار یکی از کهنترین پایتختهای ایران، نمونهای ارزشمند از تداوم سکونت، تعامل فرهنگی و همزیستی پیروان ادیان مختلف در طول قرنها محسوب میشود. این ویژگی یکی از ابعاد مهم ارزش جهانی برجسته محوطه هگمتانه به شمار میرود و نشان میدهد که این شهر در طول تاریخ همواره میزبان فرهنگها و باورهای گوناگون بوده است.
ویژگیهای معماری:
پلان کلیسای گریگوری استپانوس مستطیلی و در ابعاد تقریبی ۱۳ در ۲۱ متر طراحی شده است.
این بنا دارای 3 ورودی است:
- ورودی اصلی در ضلع غربی و در زیر برج ناقوس قرار دارد.
- یک ورودی در ضلع شمالی.
- یک ورودی در ضلع جنوبی.
در فضای داخلی، 4ستون مدور به ارتفاع تقریبی چهار متر قرار گرفته که به وسیله قوسهای جناغی به یکدیگر متصل شدهاند. این ستونها ضمن تحمل بار سقف، هویت فضایی بنا را شکل دادهاند.
نمای بیرونی کلیسا با ترکیبی از آجر و خشت ساخته شده و طاقنماهای هلالی متعددی در آن دیده میشود که یادآور برخی عناصر معماری رومی و ارمنی است. برج ناقوس به صورت مدور و با الگوبرداری از گنبدهای رک ساخته شده و یکی از شاخصترین عناصر بصری مجموعه محسوب میشود.
فضای داخلی و تزئینات
فضای داخلی کلیسا شامل یک سالن اصلی نیایش و 2 اتاق در مجاورت محراب است.
پنجرههای باریک و بلند تعبیهشده در دیوارها، نور طبیعی را به شکلی ملایم وارد فضای داخلی میکنند و محیطی آرام و معنوی برای برگزاری آیینهای مذهبی ایجاد میکنند.
محراب کلیسا و دیوارهای داخلی با تابلوهای نقاشی مذهبی متعددی از صحنههای کتاب مقدس تزئین شده است که علاوه بر ارزش هنری، بیانگر اعتقادات جامعه ارامنه ساکن همدان در سدههای گذشته است.
در چوبی دو لنگه ورودی کلیسا نیز با نقش برجسته 2فرشته تزئین شده و از نمونههای ارزشمند هنر چوب در بناهای مذهبی ارامنه ایران محسوب میشود.
ارزشهای میراث فرهنگی
مجموعه کلیساهای ارامنه همدان از چند منظر دارای اهمیت است:
ارزش تاریخی به عنوان یادگار حضور چندصدساله جامعه ارامنه در همدان.
ارزش معماری به دلیل تلفیق عناصر معماری ایرانی، ارمنی و صفوی.
ارزش مذهبی به عنوان یکی از مراکز ارامنه در غرب ایران.
ارزش هنری به واسطه نقاشیهای دیواری، محراب، برج ناقوس و تزئینات معماری.
ارزش اجتماعی به عنوان نماد همزیستی ادیان و فرهنگهای مختلف در شهر تاریخی همدان.
ارزش جهانی به دلیل قرار گرفتن در عرصه محوطه ثبت جهانی هگمتانه و نقش آن در تکمیل روایت تاریخی این محوطه.
وضعیت کنونی و ضرورت حفاظت:
با ثبت جهانی هگمتانه، اهمیت حفاظت از مجموعه کلیساهای ارامنه نیز دوچندان شده است. این بناها علاوه بر ارزش مستقل تاریخی، بخشی از چشمانداز فرهنگی محوطه جهانی محسوب میشوند و حفاظت از آنها مستلزم اجرای برنامههای تخصصی مرمت، پایش مستمر، ساماندهی محیط پیرامونی، کنترل ساختوسازهای مجاور و معرفی مناسب به بازدیدکنندگان داخلی و خارجی است.
همچنین تهیه مستندات دقیق معماری، حفاظت از نقاشیهای دیواری، بهسازی تأسیسات، توسعه برنامههای آموزشی و بهرهگیری از ظرفیت گردشگری فرهنگی میتواند نقش مهمی در معرفی این مجموعه ارزشمند ایفا کند.
مجموعه کلیساهای گریگوری استپانوس، یکی از شاخصترین آثار تاریخی شهر همدان است که روایتگر چند قرن حضور جامعه ارامنه در این شهر تاریخی است. این مجموعه، علاوه بر برخورداری از ارزشهای معماری، هنری و مذهبی، به دلیل استقرار در عرصه میراث جهانی هگمتانه، بخشی از هویت فرهنگی جهانی این محوطه محسوب میشود. حفاظت اصولی، مرمت علمی، معرفی مناسب و بهرهبرداری فرهنگی از این مجموعه میتواند ضمن صیانت از میراث تاریخی ایران، به ارتقای جایگاه گردشگری فرهنگی همدان و معرفی هرچه بهتر تنوع تاریخی و فرهنگی این شهر در سطح ملی و بینالمللی کمک کند.
اتابک صفری
کارشناسارشد مرمت و احیای بناهای تاریخی
|
