|
حافظ شاعرى همه كس شمول است، بدين معنى كه همه مى توانند با او و شعرش ارتباط برقرار كنند، هر انسانى بر اساس مطالعه، آگاهى و جهان بينى خود شعر حافظ را درك مى كند.
درواقع ويژگى شعر او تفسير پذير و باورپذير بودن است. به همين دليل است كه پيشترين توليدات پژوهشى در ميان شاعران به او اختصاص داده شده و پژوهشگران بسيارى درباره شعر و باورداشت او قلم فرسايى كرده اند. اين توجه و پژوهش از مرزهاى ايران فراتر رفته و بسيارى از غربى ها نيز به افكار و شعر حافظ
پرداخته و از آن الهام گرفته اند.
خواجه شمس الدين حافظ شيرازى لطيف ترين و شيواترين نوع شعر يعنى غزل را براى بيان احساسات و عواطف خود انتخاب كرده و به شيواترين شكل اين گونه از شعر فارسى را بيان كرده و توانسته در قلب و روح بشر تأثير بگذارد.
زنده ياد دكتر قاسم غنى به هنر موسيقى در شعر حافظ اشاره كرده مى نويسد: «عادتا غزل را در موسيقى و مجلس حال با آواز مى خوانده اند و غالبا غزل سرا، خود خوب مى خوانده و گاهى خود او هم در نواختن ساز مهارت داشته و غزل خود را به آواز درحالى كه ساز مى زده، مى خوانده است. البته ملازمه باهم نداشته، يعنى شرط لازم غزل سرايى خوش خوانى يا ساز نوازى نبوده. منتهى غزل سرا حتما بايد موسيقى بداند تا غزل او مناسب فلان دستگاه (موسيقى) باشد.»
به دانش موسيقى حافظ، بسيارى از حافظ پژوهان و موسيقيدانان تأكيد كرده اند. شواهد بسيارى از جمله استفاده از نام گوشه هاى كهن موسيقى و سازها در شعر و غزل او وجود دارد و نشان از تبحر و احاطه اش بر موسيقى دارد.
على موسوى گرمارودى به احاطه حافظ به خوشنويسى اشاره كرده و مى نويسد: «چون دقيق مى شويم، يقين مى كنيم كه حافظ اگر خود خوشنويس نبوده، به نحو وسيع و عميق به اين هنر آسمانى ارتباط و علاقه داشته است و ضمنا از لابه لاى همين اشارات، مى توان به صنعت هايى كه خوشنويسان زمان او در كار خود به كار مى برده اند پى برد.» او با بر شمردن اصطلاحات خوشنويسى همچون؛ خط مشكين، خط غبارى، محقق، خط زنگارى، خط بنفشه، خط هلالى، رقم خوش، منشور، بياض، خط ساغر و... دانش خط حافظ را بازنمايى مى كند. بسيارى ديگر از حافظ شناسان و حافظ پژوهان به شناخت و آشنايى او از هنرهاى زمانه خود تأكيد كرده اند.
به گواه بسيارى از مفسران اشعار حافظ، او در علم عروض و قواعد قافيه و رديف از سرآمدان شعر فارسى از گذشته تا امروز است. ماشاا... كامران يكى از همين افراد است كه مى نويسد: شاعر در اين ديوان براى مدعيان خود با به كار بردن قوانين علوم متعدد و مختلف ادبى به گونه اى در مصراع ها و ابيات غزل هاى خود معماهايى ساخته و پرداخته و دام هاى بى شمار و گوناگونى گسترده است كه بدون استثنا در طول شش قرن گذشته هيچ يك از شارحان و ناقدان اين ديوان نتوانستند خود را از آنها برحذر بسيارى از شاعران پس از او، اشعار او را تضمين كرده اند و يا تلاش كرده اند با او و شعرش بخت آزمايى كنند، اما تاكنون كسى در غزل نتوانسته جايگاه او را بگيرد. هرچند اگر امروز نيز كسى در حوزه غزل سرايى وارد شود و حتى بهترين غزل ها را بگويد، گفته مى شود كه غزل هاى او به شعر حافظ نزديك است، مانند شاعر غزل سراى كه بسيارى او را در غزل سرايى « سايه » بزرگ معاصر حافظ زمانه مى خواندند.
پروفسور سيد حسن امين مى گويد: حافظ هم نابغه فرهنگى ايران و هم نماد فرهنگ ايرانى است. نابغه البته زندان زمان و مكان را مى شكند، اما در عين حال همه انسان ها حتى نوابغ برآمده از محيط طبيعى و فرهنگى خويش اند؛ فرهنگ هم بخش انسان ساخته محيط بيش نيست، حافظ را نمى توان از زمان و مكان حيات او به كلى جدا كرد، بلكه در موارد بسيارى بايد در سايه و محيط طبيعى و فرهنگى و معانى حقيقى و طبيعى اشعار او را تفسير كرد. حافظ به مثابه يك موجود فرهنگى همه محدوديت هاى زمانى و مكانى درك كرده و اين محيط در اشعارش نمود پيدا كرده است و امروز مى توان او را با خواندن اشعارش شناخت. البته هر كسى به قدر جهان بينى و شناخت خود. به قول مولوى هر كسى از ظن خود يار او مى شود.
گفتنى است امروز 20 مهر روز بزرگداشت خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى
است.
|
