|
دی ماه سال 1396 شهرداری همدان در بیخبری میراث فرهنگی۳ خانه واجد ارزش در محله کبابیان را به بهانه احتمال ریزش بخشی از دیوارها با خاک یکسان کرد و حال همین اقدام زمینه تخریب یک خانه تاریخی دیگر در روزهای اخیر شده است. خانههایی که تاریخ ایرانزمین را به دوش میکشند این روزها قربانی بیاطلاعی ارگان حافظ آنها (میراث فرهنگی) و بهانههای شهرداری برای ساختوساز میشوند.
طبق بررسیهای صورتگرفته در مستندات میراثفرهنگی در حالحاضر بیش از ۲۷۰خانه واجد ارزش تاریخی همدان ثبت شده است و 35 خانه تاریخی واجد ارزش در همدان وجود دارد که با خطر تخریب مواجه هستند، اما از خانههای تخریب شده واجد ارزش تاریخی آمار مشخصی در دست نیست.
کرونا بهانه نبود گردشگر و رکود بازار درآمدزایی بود، اما به همان اندازه هم میتوانست فرصتی برای حفظ خانههای تاریخی و ثبت خانههای واجد ارزش تاریخی باشد. میراث فرهنگی و شهرداری میتوانستند در تعامل با یکدیگر به حفظ خانههای تاریخی اقدام کنند، اما هیچ اتفاقی در این زمینه رقم نخورد.
خانههای تاریخی بدسرپرستانی که روی دست شهر ماندهاند
خانهها و مکانهای تاریخی با چالشهایی دست به گریبانند همچون چند سرپرستی از یکسو مالک از سوی دیگر شهرداری و آنسوی گود میراثفرهنگی.
در این میان، مشخصاً میراثفرهنگی وظیفه اصلی حفاظت از آنها را دارد، چون براساس قانون، متولی اصلی این امور است. از طرفی، شهرداری نقش تسهیلگری دارد. به این معنی که شهرداری همدان هنگام اعطای مجوز برای ساختوساز بهویژه در پهنههای تاریخی و میراثی باید استعلامات لازم را در مورد واجد ارزش بودن بنا انجام دهد. به گفته کارشناسان میراثفرهنگی معمولاً حریم بناهای تاریخی در چند درجه مشخص شده و بهطور دقیق تعیین میشود که هر درجه شامل کدام محدوده بوده و قوانین ساختوساز در آن چگونه است. همه قوانین مربوط به رعایت حریم وجود دارد و باید طبق آن عمل شود، اما متأسفانه این موارد رسیدگی نشده و بررسی نمیشود، چون هزینه دارد و نقشه و ارزیابی میخواهد.
تلخترین سرنوشت میراثفرهنگی همدان از آن خانههای تاریخی است که بیدفاع محکوم به تخریبند و با قلع و قمع شدن بافتهای تاریخی در اوج بیمهری بر سرهم آوار یا در بلااستفاده ماندنشان عاقبت ویران میشوند.
غلو نیست اگر بگوییم همدان زیباترین بافت و خانههای تاریخی ایران را دارد، اما تأسفانگیز این است که سالهاست شمار زیادی از این خانههای تاریخی به دلایل متعددی در بلاتکلیفی و بیتوجهی بر سر هم آوار شدهاند. توسعه، قسمتهای زیادی از بافت تاریخی همدان را درو کرده و حالا خانههای تاریخی با درهای بسته و شرایط متروکه در محاصره آپارتمانها و مجتمعها بیشتر در معرض تخریب و ویرانیاند.
برچسبهایی برای بهانهجویی
به زعم کارشناسان تخریب بافتهای تاریخی با برچسب ثبت ملی نشدن و قرارگرفتن در بافت فرسوده یکی از عمدهترین دلایل آسیب به آثار و ابنیه تاریخی است که روح و تداومشان در گروی بافت است. امری که هنوز هم میراث فرهنگی به دلیل ثبت ملی نکردن برخی خانهها و نهادهای شهری در گوشه و کنار همدان با تراشیدن بافتهای تاریخی، تیرخلاص را بر پیکر خانههای تاریخی میزنند.
نابودی بافت تاریخی که بطن خانههای ارزشمند همدان هستند، نبود نظارت میراثفرهنگی بر حفظ خانههای تاریخی، نبود آگاهی کافی مردم و نهادهای شهری و دولتی در مورد این سرمایههای اقتصادی و اساساً نگاه فرسایشی به آنها به عنوان بافت فرسوده شهری موجب شرایط ناگوار برخی از خانههای تاریخی همدان است.
رؤیای ملی شدن زیر آوار ماند
آخرین اتفاق در نخستین روزهای آغاز سالتحصیلی در همدان رقم خورد، مدیریت شهری همدان تصمیم به تخریبِ یکی از مدارس قدیمی این شهر گرفت و «مدرسه راهنمایی ظفر» با خاک یکی شد از سوی دیگر میراثفرهنگی هم همچون خانههای محوطه کبابیان از موضوع بیخبر بود.
گرچه برخی میگویند این اقدامی است که احتمالاً براساس همان مصوبه شورای شهر همدان یعنی «انجام ساختوساز در بافت تاریخی شهر بدون استعلام از میراث» که درست یک سال قبل مطرحش کرده بودند، اجرایی شده است، اما برخی معتقدند صیانت از خانههای تاریخی مسئولیتی خطیر بر عهده میراثفرهنگی است و نمیتوان در برابر آن بیتفاوت باشد و اینکه اعلام کند نفهمیدیم و خانه را تخریب کردند خود عذر بدتر از گناه است.
مدرسه تاریخی «ظفر» با آنکه باقیمانده از دوره پهلوی دوم بود، اما به نقل از میراثفرهنگی گویا تازه تدوین پرونده ثبتی آن انجام شده و روند اداری برای ثبت آن در فهرست آثار ملی کشور در دست انجام بود، اما رؤیای ملی شدن این خانه پس از تخریب زیر آوار ماند.
تخریب خانههای تاریخی بدون مجوز
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان میگوید: بنای تاریخی مدرسه ظفر شهر همدان به عنوان یک ساختمان واجد ارزش فرهنگی، بدون هماهنگی و اطلاع این ادارهکل به صورت کامل تخریب شد.
علی مالمیر به رسانهها عنوان کرده است: موقعیت و ویژگیهای ساختمانها و ابنیه تاریخی واجد ارزش فرهنگی شهر همدان به شهرداری گزارش میشود که در بسیاری موارد شاهد تخریب این بناها بدون هماهنگی و مجوز میراثفرهنگی هستیم.
وی با بیان اینکه اگر به دنبال ثبت جهانی منظر تاریخی شهر همدان هستیم شهرداری باید با مجوز سازمان میراثفرهنگی و گردشگری اقدام به تخریب ابنیه کند، میگوید: شهرداری همدان در تخریب برخی ابنیه از جمله ساختمان تاریخی مدرسه ظفر هیچگونه هماهنگی با سازمان میراثفرهنگی نداشته است.
البته به نقل از روابط عمومی شهرداری منطقه یک، در پی گزارش ها و کلیپ هایی که در فضای مجازی در رابطه با مدرسه ظفر پخش گردیده به استحضار می رساند که مدرسه ظفر توسط شهرداری تخریب نشده و هیچ گونه مجوزی نیز در اینباره صادر نشده است و مالک شخصا اقدام به انجام این کار نموده که به هنگام خاکبرداری توسط سازمان مدیریت پسماند کار تعطیل شده است.
قانون چه میگوید
قوانین برای تخریبِ میراثفرهنگی بر مجازاتهای مشخصی تأکید کرده است. «براساس ماده ۵۵۸ قانون اسلامی، مجازات تخریب میراثفرهنگی یک تا ۱۰سال حبس و جبران خسارت واردشده، براساس ماده ۵۶۰ قانون اسلامی، مجازات سرقت آثار باستانی براساس ماده ۵۵۹ یک تا 3 سال حبس، مجازات تعرض به حریم حفاظت آثار باستانی یک تا 3 حبس و براساس ماده ۵۶۲ قانون اسلامی و مجازات حفاری در حریم حفاظت آثار تاریخی 6 ماه تا 5 سال حبس است. در تمامی این موارد اگر درباره اثر باستانی که ثبت ملی شده یا در اماکن متبرکه تخلفی رخ دهد، حداکثر مجازات درنظر گرفته میشود. در زمینه حفاری آثار تاریخی، ثبت اثر جزو شرایط جرم نیست و اگر محوطه تاریخی و اثر باستانی به ثبت ملی یا جهانی نیز نرسیده باشد، باز هم حفاری در این حریم و محوطه تاریخی جرم به شمار میرود، اما اگر اثر باستانی ثبت ملی شده باشد مجازات تشدید میشود. در تخریب آثار باستانی دادگاه به تخریب آثار باستانی که به ثبت ملی و جهانی نرسیده، رسیدگی نمیکند.»
با وجود این قانونها، اما نه میراثفرهنگی با جدیت با متخلفان شهری مقابله میکند و اینکه متولیان امور شهری میراثفرهنگی را در فرایند حفاظت از خانههای تاریخی جدی میگیرند.
راهکار برای حفظ خانهها
خريد، حفظ و نگهداري اين بناها از مسئوليتهاي ميراث فرهنگي و گردشگري در پاسداري از معماري فضاهاي مسكوني زيبا و كمنظير گذشتگان است. تعداد زيادي از خانههاي قديمي استان داراي ارزش و قابليتهاي بسيار زياد براي جذب گردشگران فرهنگي است. تبديل اين خانهها به فضاهاي فرهنگي، موزه، كتابخانههاي تخصصي، كانونهاي علمي و میهمانسراهاي سنتي براي گردشگران را میتوان به عنوان راهكاري مناسب در بهرهگيري از اين ظرفيتهاي فرهنگي ذكر كرد.
استقبال قابلتوجه گردشگران داخلي و خارجي براي اقامت در خانههاي قديمي به عنوان میهمانسرا در تعدادي از استانها دليل بر ايجاد زمينه مناسب براي اين نوع بهرهگيري از خانههاي قديمي همدان است.
بيش از 35 خانه قديمي در استان همدان وجود دارد كه درصورت مشاركت بخش خصوصي و همچنين حمايت بخش دولتي ميتوانند به بهترين جاذبههاي گردشگري در استان تبديل شوند.
نبود همکاری بین میراثفرهنگی و شهرداری و همچنين مشاركت نداشتن مالكان به عنوان بخش خصوصي در مرمت و بازسازي خانهها و كمبود مصالح سنتي مشكلهاي اصلي حفاظت از اين خانهها در استان محسوب ميشود، همچنين دستگاههاي اجرايي ميتوانند با خريد و مرمت اين بناها و تبديل آنها به "ميهمانسرا" به ماندگاري اين آثار كمك كنند، البته بهطور كلي موفقيت طرح بازسازي و بهرهبرداري از خانههاي قديمي مستلزم تهيه و تدوين قانون مناسب و تعيينتكليف جدي و نهايي اين بناها است.
ايجاد درآمد از اين منازل از طريق استفادههاي اقامتي، گردشگري، فرهنگي و حتي هنري ميتواند ضمن درآمدزايي براي مالكان آنها امكان بقاي آنها را فراهم كند.
|
