|
«بیتفاوتی اجتماعی» یکی از معضلات اجتماعی در ایران امروز است که سبب کاهش همدلی و مشارکتهای اجتماعی شده و اثرات نامطلوب فراوانی بر جامعه گذاشته و موجب از بین رفتن برخی فرهنگها و هنجارهای اصیل شده است.
از منظر آسیب شناسی، بیتفاوتی در جامعه نوعی بیماری اجتماعی محسوب میشود، این پدیده در جامعهای با فرهنگ اسلامی و کهن مانند جامعه ما بسیار نگرانکننده است.
گفتوگوی زیر پرسشهای ایسنا و پاسخهای حمید خاورزمینی، دانشآموخته جامعهشناسی و مدرس دانشگاه در رابطه با «بیتفاوتی اجتماعی» است.
بیتفاوتی اجتماعی چیست؟
بیتفاوتی اجتماعی یک امر اجتماعی و یک مفهوم کلان و نسبی است که در آن فرد از حالت طبیعی اجتماعی خود خارج میشود. در جوامع ابتدایی که انسانها با یکدیگر زندگی میکردند، در تمام کارهای هم مداخله داشتند و تقریباً چیزی بهعنوان حوزه خصوصی وجود نداشت و یا خیلی کم و امر غیرملموسی بود و هنگامی که از جوامع بدوی به سمت جوامع مدنی پیش میرویم، میزان دخالت افراد در کار هم کاهش پیدا میکند.
بیتفاوتی اجتماعی در جوامع براساس چه معیارهایی اندازهگیری میشود؟
در هر نوع از جوامع، الگویی برای میزان دخالت افراد در امور پیرامونی دیگران و یا حوزههای اجتماعی تعریف میشود که این الگوها در جوامع مختلف متفاوت است و دلیل این تفاوت بستگی به عوامل متعددی دارد که در جامعه وجود دارند. یکی از این الگوها بدوی بودن یا مدنی بودن است.
افرادی که الگوهای جامعه را رعایت نکنند یعنی نسبت به پدیدهها بیتفاوتتر از آنچه لازم است، باشند یا بیش از آنچه لازم است واکنش نشان دهند، مورد مذمت اجتماعی قرار میگیرند و این بهنوعی یک انحراف اجتماعی است و بهطبع برای خود و دیگران نیز مشکلاتی به وجود میآورد. اگر واکنش افراد نسبت به پدیدههای پیرامونی خود کمتر از الگوهای تعریفشده باشد فرد به بیتفاوتی متهم میشود و اگر بیشتر از آن شود ما از آن به فضولی یاد میکنیم.
چه زمانی ما به این نتیجه میرسیم که افراد جامعه نسبت به یک پدیده دچار بیتفاوتی اجتماعی شدهاند؟
اگر بیتفاوتی اجتماعی در جامعهای زیر ۵ درصد از افراد جامعه را درگیر کند از آن بهعنوان پدیده طبیعی یاد میشود اما اگر به بالای ۲۵ درصد برسد به یک مسأله مهم اجتماعی تبدیل میشود که باید بهصورت جدی به آن پرداخته و علل این اتفاق در جامعه شناسایی شود. در حد فاصل این 2 عدد نظرات مختلف است، اما در مجموع میتوان گفت موضوع به مسأله تبدیل شده است.
چه دلایلی سبب به وجود آمدن بیتفاوتی اجتماعی در افراد جامعه میشود؟
اینکه چرا افراد هنگامی که با پدیدهای روبهرو میشوند کمتر از حد متعارفی که جامعه برای آن تعریف کرده، از خود واکنش نشان میدهند، دارای دلایل متعددی است. مهمترین مسألهای که موجب بیتفاوتی اجتماعی میشود «احساس بیقدرتی» در جامعه است. اگر افراد در جامعه حس کنند نمیتوانند تأثیرگذار باشند، قدرتی ندارند و در واقع پیشانی سیاسی این افراد پیشتر نوشته شده و دیگر قادر به تغییر و پاک کردن شرایطی که از پیش برای اینها تعیین شده، نیستند، قاعدتاً به افراد بیتفاوتی تبدیل میشوند. در این الگو افراد فکر میکنند کار آنها بینتیجه است و این نوع تفکر میتواند در حوزههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مدنی اتفاق بیفتد.
در جوامع متمدن سازمانهایی مانند اورژانس و خیریهها وجود دارند که در واقع موضوع برخورد و واکنش نسبت به پدیدههای اجتماعی را به عهده گرفتهاند و متولی رسیدگی به امور اجتماعی هستند. قاعدتاً افرادی در آن جامعه اجتماعی نسبت به سایر افراد بیتفاوتی هستند، البته این مسدله هم باز به عبارتی نسبی است، در یکسری موارد ممکن است حتی واکنش افراد در یک جامعه متمدن بیشتر باشد اما کلیت قضیه این است که در جوامع بدوی دخالت افراد در حوزههای شخصی دیگران و در حوزههای اجتماعی بسیار چشمگیرتر است.
احساس نبود تعلق سرزمینی و نبود تعلق خاطر به یک مکان یا فضا هم میتواند موجب افزایش بیتفاوتی اجتماعی شود، قاعدتاً در جوامعی که مهاجرپذیر هستند این موضوع بیشتر در آن ملاحظه میشود؛ زیرا افراد تعلق سرزمینی نسبت به آن مکانی که در آن زندگی میکنند، ندارند و این نبود احساس تعلق حساسیتهای آنها را کاهش میدهد. بزرگی جامعه و تکرارپذیر بودن یک اتفاق نیز سبب میشود حساسیت افراد جامعه نسبت به آن اتفاق کاهش یابد.
با افزایش ارتباطات اجتماعی در برخی جوامع الگوها و سبکهایی از زندگی رایج میشوند که متعلق به آن جامعه نیست، بلکه از جوامع دیگر برداشته شده، اگر الگوی منتقلشده قائل به این باشد که باید حساسیت کمتری در جامعه به خرج داد، موجب گسترش بیتفاوتی اجتماعی در جامعه میشود که ما در کشور با این مسأله مواجه هستیم و میبینیم الگوهایی که از طریق رسانهها و ارتباط با جهان خارج از جامعه دریافت کردیم در واقع بیتفاوتی اجتماعی را افزایش داده و نگرش افراد تغییر پیدا میکند و مردم ترجیح میدهند در کار افراد دخالت نکنند و دخالت کردن را خلاف اخلاق متمدنانه تصور میکنند.مشکلات معیشتی و برخی مشکلات نیز سبب میشود فرد گوشهگیر شود، هر مشکلی که فرد را به درونگرایی سوق میدهد میتواند عامل مؤثری در زمینه بیتفاوتی اجتماعی باشد، البته تمام اینها باید با توجه به شاخصهای الگویی جوامع مقایسه شود و وضعیت هر جامعه با جوامع دیگر متفاوت است.
بیتفاوتی افراد نسبت به پدیدههای پیرامون خود، فقط یک مقوله اجتماعی است؟
یکی از مسائلی که سبب بیتفاوتی اجتماعی در جامعه میشود، این است که برخی افراد از اساس تمایل ندارند در جامعه فعالیت بیرونی داشته باشند که به این افراد درونگرا گفته میشود، این درونگرایی اگر از یک حد بیشتر شود قاعدتاً این افراد منزوی خواهند شد. اینها افرادی هستند که واکنشی در مقابل اتفاقاتی که پیرامون آنها رخ میدهد، بروز و ظهور نمیدهند، این افراد زیر ۵ درصد از افراد جامعه هستند که همیشه در جامعه استثنا بودهاند و البته بیتفاوتی آنها نیز یک مسأله اجتماعی نیست بلکه یک مسأله فردی است.
راهکار ارتقای مشارکت مردم در فعالیتهای اجتماعی چیست؟
افراد در جامعه احساس بیقدرتی کرده و احساس میکنند ممکن است کُنشها و واکنشهای آنها در جامعه تأثیرگذار نباشد. نهادهای حاکمیتی باید کمک کنند احساس بیقدرتی در افراد از بین برود، هنگامی که افراد در جامعه احساس قدرت میکنند نسبت به پدیدههای اطراف خود در جامعه واکنش نشان میدهد. همچنین باید الگوهایی در جامعه تعریف شود که به قوام نهادهای اجتماعی مانند خانواده، سیاست، آموزش و پرورش، اقتصاد و فرهنگ کمک کند تا بیتفاوتی کاهش پیدا کرده و افراد خود را در جامعه مسئول بینند؛ زیرا وقتی افراد الگوهای تعریفشده و لازم را در جامعه رعایت کرده و بهعنوان یک شهروند مسئول خود را با بسیاری از کجرویهای دیگری که در جامعه اتفاق میافتد، درگیر میکنند بهطبع تأثیرات مثبتی در جامعه خواهد گذاشت.افراد جامعه و کل مجموعه حاکمیتی باید بهدنبال افزایش همدلی در جامعه باشند و به تقویت ملیت در جامعه بپردازند. اگر افراد یک جامعه خود را متعلق به جامعه بدانند موجب حساس شدن روی پدیدههای اجتماعی آن جامعه میشوند و احساس نبود تعلق سرزمینی باید کاهش پیدا کند تا افراد نسبت به پدیدههای اجتماعی پیرامون خود واکنش نشان دهند.
چگونه باید الگوها را کارامد و بهروز کرد؟
هر چیزی باید از مبنا و چارچوب خودش اصلاح شود و از رأس تا ذیل اتفاق بیفتد، باید الگوها متناسب با شرایط جامعه رشد و گسترش پیدا کنند.
|
