|
سالانه هزاران نفر در جادههای ایران جان خود را از دست میدهند؛ آماری که فراتر از یک فاجعه انسانی است و تبدیل به چالشی ملی شده است. با این حال، مسئولان به جای ارائه راهکارهای اساسی، شعارهایی مانند «نه به تصادف» سر میدهند که بیشتر از آنکه تغییری ایجاد کند، بهانهای برای شانه خالی کردن از مسئولیتها شده است.
«نه به تصادف»؛ شعاری که راه به جایی نمیبرد
پویش «نه به تصادف» که امسال برای نخستین بار مطرح شده، با هدف کاهش تصادفات راهاندازی شد، اما اجرای سطحی و نادرست آن، این طرح را به ابزاری برای تبرئه حکمرانی ناکارآمد تبدیل کرده است. در این کمپین، تمام تقصیرها به «بیاحتیاطی رانندگان» تقلیل مییابد، گویی جادههای پرپیچوخم سیستان و بلوچستان یا خودروهای بدون کیسههوا هیچ نقشی در این فاجعه ندارند!
این در حالی است که تجربه جهانی ثابت کرده کاهش تصادفات نیازمند نگاهی سیستمی است. برای مثال، سوئد با پروژه «ویژن زیرو» (Vision Zero) تنها به سراغ رانندگان نرفت، بلکه با نوسازی جادهها، طراحی خودروهای ایمنتر و اصلاح قوانین، مرگهای جادهای را تا ۸۰ درصد کاهش داد. در ایران اما مسئولان ترجیح میدهند بهجای سرمایهگذاری در زیرساختها، با چسباندن بنرهای «رانندگی پرخطر ممنوع!» بر دیوارهای ترکخورده جادهها، خود را از پاسخگویی برهانند.
چرا تأکید یکجانبه بر «عامل انسانی» گمراهکننده است؟
بیتردید بیتوجهی رانندگان به جلو یا سرعت غیرمجاز در تصادفات نقش دارد، اما پرسش اینجاست: چرا یک راننده باید در جادهای با روشنایی ناکافی، محافظهای فلزی زنگزده و خودرویی فاقد سیستمِ ترمزِ ضدقفل (ABS)،«مسئولانه» رانندگی کند؟ مطالعات سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد ۵۰ درصد کاهش تلفات جادهای در کشورهای توسعهیافته، حاصل بهبود زیرساختها و استانداردهای خودروهاست. در ایران اما با وجود اینکه تنها ۲۰ درصد تصادفات بهخاطر خطای انسانی محض رخ میدهد، دولت و مجلس ترجیح میدهند با انگشت گذاشتن روی «مردم قانونگریز»، بار مسئولیت را از دوش خود بردارند. این در حالی است که آموزش رانندگی در ایران به ۱۰ ساعت تمرین عملیِ فرمالیته محدود میشود و حتی یک جلسه اجباری روانشناسی ترافیک نیز در برنامه آموزشگاهها وجود ندارد!
پشت پرده آمارسازیها: پنهان کردن حقایق
گاه آمار کاهش تصادفات بدون اشاره به زمینهها منتشر میشود؛ به طور مثال گفته میشود «آمار مرگومیر نسبت به سال گذشته ۱۰ درصد کاهش یافته»، اما توضیح داده نمیشود که این کاهش بهخاطر تعطیلیهای کرونایی، افزایش قیمت بنزین یا کاهش سفرها بوده است. این نوع آمارسازیها به مسئولان بهانه میدهد تا از اجرای طرحهای پرهزینه مانند نوسازی ناوگان حملونقل عمومی یا بهروزرسانی جادهها شانه خالی کنند. از سوی دیگر، تأکید افراطی بر «مقصر بودن مردم»، جامعه را به بیاعتمادی به آمارهای رسمی سوق میدهد و همگرایی عمومی برای حل بحران را تضعیف میکند.
راهکار واقعی: عبور از شعارزدگی
اگر دولت و مجلس صادقانه خواهان کاهش تصادفات هستند، باید بهجای پویشهای نمایشی، این گامها را بردارند:
۱. شفافیت در آمار: انتشار جزئیات تصادفات با ذکر دقیق عوامل ساختاری (جاده، خودرو، قانون) در کنار خطای انسانی.
۲. اختصاص بودجه ویژه: حداقل ۵۰ درصد عوارض جریمههای رانندگی باید صرف نوسازی جادههای پرحادثه و خرید خودروهای ایمن برای حملونقل عمومی شود.
۳. اصلاح آموزش رانندگی: اضافه کردن دورههای اجباری روانشناسی ترافیک، مدیریت خشم و کار با سامانههای ایمنی خودرو به برنامه آموزشگاهها.
۴. برخورد با قانونگریزی: انحلال آموزشگاهها و نظارت الکترونیک بر عملکرد پلیس راهور.
«نه به تصادف» تا امروز تنها یک شعار بود؛ شعارِ مسئولانی که نمیخواهند بپذیرند ریشه این فاجعه در چالههای جاده چالوس و در خودروهای بنزینی بدون کیسههوا است. تا زمانی که بهجای پرداختن به این واقعیتها، مردم را به «مسئولیتپذیری» دعوت میکنیم، این خودکشی جمعی در جادهها ادامه خواهد داشت.
حمید رنجبران/روانشناس بالینی
|
