|
91 سال پیش در چنین روزی قانون حفظ آثار عتیقه حفاریها و امکنه تاریخی تصویب شد.
آن روز شاید هیچکس تصور نمیکرد یک روز آدمها برای وجب به وجب زمین ساخت مکانهای تاریخی چشمهایشان را میبندند.
از غنیترین عناصر فرهنگی هر سرزمین که نشانة تمدن نیاکان آن جامعه و شناسنامهای برای بیان موجودیت یک تاریخ است، مجموعههای تاریخی و آثار باستانی به جایمانده آن کشور میباشد، که نشانگر حرکت انسان در طول تاریخ و شناسایی هویت و خط فرهنگی هر سرزمینی است.
مشرقزمین نیز با دارا بودن فرهنگ غنی و دستاوردهای تمدنی بسیار، تنها پس از حضور اروپاییان در این سرزمینها در کسوت کاوشگر و باستانشناس به اهمیت شناخت، بررسی و حفظ آثار تمدنی و فرهنگ خود پیبرد.
در ایران نیز همزمان با دورة ناصرالدین شاه نخستین اقدامات در زمینة حفارهای باستانشناسی توسط فرانسویها صورت پذیرفت و با انعقاد قراردادی امتیاز انحصاری کاوشهای علمی در این زمینه در تمام ایران در دورة قاجار به فرانسه واگذار شد و در این میان اشیای عتیقة زیادی بهصورت غیرقانونی از کشور خارج شد.
در دورة پهلوی امتیاز انحصاری حفریات باستانشناسی فرانسویان در مجلس لغو شد، اما این عامل نه تنها موجب عدم نقلوانتقال غیرقانونی نگردید، بلکه دامنة فعالیتها بیشتر و هیأتهای علمی حفاری دیگری از انگلیس، آلمان و آمریکا نیز در کشور به کاوش پرداختند.
در سال 1327 ق مرتضي قليخان صنيعالدوله به رياست وزارت معارف و اوقاف منصوب شد. او نخستين کسي بود که در صدر مشروطيت به فکر تأسيس ادارهاي جهت سر و سامان دادن به وضع اسفناک حفريات تجاري و آنچه از اين راه نصيب دولت ميشد، افتاد.
ايام رياست وي همزمان بود با کاوشهاي دومورگان فرانسوي در شوش. انديشههاي صنيعالدوله، اما سرانجامي نيافت تا در زمان وزارت مرتضيخان ممتازالملک و ابراهيم حکيمي در سالهاي 1295 و 1297 ش اداره عتیقات يا باستانشناسي در ساختمان قديم اداره معارف در شمال مدرسه دارالفنون زيرنظر ايرج ميرزا جلالالملک تأسيس شد و نام موزه ملي به خود گرفت.
در اين موزه نمايشگاهي با 270 قلم شي به نمايش گذاشته شد. در زمان پهلوي اول پس از خريد ساختمانهاي عمارت مسعوديه براي وزارت معارف در سال 1304، آثار موزه ملي به تالار آيينه عمارت مسعوديه انتقال داده شد.
در سال 1304 به همت تعدادي از رجال فرهنگي، انجمن آثار ملي شکل گرفت و اساسنامه آن منتشر شد. بر اساس مواد اين اساسنامه دولت وقت در 25 مهرماه 1306، آندره گدار فرانسوي را به عنوان مدير باستانشناسي در ايران استخدام کرد. او در سال 1308 در ايران آغاز به کار کرد.
در 12 آبان ماه سال 1309ش. مجلس شورای ملی «قانون و نظامنامة حفظ آثار عتیقه، حفاریهای باستانشناسی، حفظ آثار و امکنةتاریخی» را به تصویب رساند که مطابق آن «تمامی آثار صنعتی، ابنیه و اماکنی که تا اختتام دورة سلسلة زندیه در مملکت ایران احداث شده، اعم از منقول و غیر منقول، با رعایت مادة 3 این قانون، میتوان جز آثار ملی ایران محسوب داشت و در تحت نظارت دولت میباشد». اما در نظامنامه برای ادامة فعالیت حفاری خارجیان در ایران محدودیتی ایجاد نشد و همچنان امتیازنامههای قابل تمدید به آنها داده میشد و تنها ادامة عملیات حفاریها با عنوان «زیرنظر دولت ایران» مشخص شده بود.
در سال 1313ش.، نقشة بناي موزة ايران باستان، توسط آندره گدار آماده و در نهايت موزه ايران باستان در سال 1316ش. ساخته و افتتاح شد. در سال 1343ش وزارت فرهنگ و هنر تأسيس و مديريتهاي مختلفي در قلمروی ميراث فرهنگي همچون ادارهکل موزهها، مرکز باستانشناسي ايران، دفتر آثار تاريخي، ادارهکل موزههاي سنتي، موزه ايران باستان، ادارهکل بناهاي تاريخي، سازمان حفاظت از آثار باستاني و... تشکيل شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1358ش. قانونی راجع به جلوگیری از انجام حفاریهای غیرقانونی به تصویب رسید و سپس در سال 1364ش. قانون تشکیل سازمان میراثفرهنگی کشور به منظور مطالعه در آثار گذشتگان، انجام پژوهشهای باستانشناسی، ثبت و حفاظت آثار ملی، تعمیر و احیای آثار و بناهای ارزشمند فرهنگی-تاریخی کشور نیز مصوب شد.
|
