|
با حلول ماه مبارک رمضان، حال و هوای خاصی جامعه را فرا میگیرد و حتی کسانی که اعتقادی به روزه ندارند یا به علل شرعی از روزه گرفتن معذورند نیز از افطاریها، سحرخیزیها، عبادات و روحیات خاص این ماه بیبهره نیستند.
ماه رمضان دارای دو بخش عبادی و فرهنگی است؛ یعنی در کنار احکام خاص ویژه روزه که تابع تعاریف خاص خود است، این آداب و رسوم ماه مبارک رمضان است که بیشتر از آنکه صورت شرعی و عبادی داشته باشد از مسائل فرهنگی و اخلاقی نشأت میگیرد.
در این حوزه گاه برخی از رسوم عبادت روزه را تعمیق مینمایند و به آن کیفیت بهتری میبخشند. مثلاً در این ماه احسان و نیکوکاری، اطعام و رسیدگی به نیازمندان گرچه ربطی به خود عبادت روزه ندارد اما سنتهایی است که فضیلت روزهداری را به شدت افزایش داده است.
در مقابل هستند سنتهایی که خواه، ناخواه روح روزهداری را با مخاطره روبهرو نمودهاند و مخالف فلسفه روزهاند. این سنتها که متأسفانه برخی از آنها در زندگی و افکار و اعمال ما ریشه دوانده نه تنها جزئی از فرهنگ اسلامی نیستند بلکه بعضاً مخالف این فرهنگ و از بین برنده نتایج مورد توجه دین از روزه خواهند بود.
هنگامی که برای سنجش فرهنگهای متناسب با روزه میخواهیم فکر کنیم باید در گام نخست خود روزه را بشناسیم. در جامعه ما بیشتر اشتباهات درباره روزهداری به همین خاطر است که بسیاری از دلایل روزه گرفتن و اثرات آن خبر ندارند.
لذا اگر حقیقت تقوا، یعنی خویشتنبانی و رسیدگی دقیق به اعمال و رفتار به عنوان فلسفه اصلی روزه تلقی و بر آن پای فشرده شود خواهیم دید که روزه چگونه میتواند به مهمترین عامل نزاکت اجتماعی منجر شود و جامعه ازگرداب ناهنجاریها نجات یابد.
به همین دلیل میتوان به صراحت گفت، سنتهایی میتواند روزه را تقویت کرده و به همافزایی عبادت روزه منجر شود که در راستای روح تقوا باشد؛ بتواند جامعه را مسئولیتپذیرتر، حساستر و شکیباتر بار بیاورد و او را از تعدی و بیانصافی و بیتوجهی نجات بخشد.
ماه رمضان و معضل خود شیفتگی
انسانها با انگیزههای مختلف در مقابل خدای تعالی به عبادت میپردازند که این انگیزهها در احادیث مختلف نیز معرفی شده، همین انگیزهها باعث میشود که در پی یک عبادت رفتارهای متفاوتی از انسان سر بزند.
برپایه سخنان امیر مومنان (ع) گروهی از ترس، گروهی از عشق و گروهی با طمع عبادت میکنند. حال این انگیزهها میتواند تبعاتی را برای عبادتکنندگان داشته باشد و آنها را در برابر عبادت خود مغرور یا دلسرد یا متواضعتر نماید. در جریان روزه هم همین طور است که آدمها با نیتهای مختلف روزه میگیرند و به همین دلیل ممکن است گروهی به خاطر فقدان بصیرت همین اصل روزه برایشان بشود یک حجاب و به همین دلیل به رفتاری دست بزنند که اصلا زیبنده روزه نیست. مثلاً بداخلاقی کنند یا اینکه در ایام روزه کمکاری نمایند.
ولی مهمترین چیزی که در ایام روزه جامعه را در مقابل روح صبر و تقوا قرار میدهد موضوع خودشیفتگی است که به عقیده روانشناسان یک بیماری روانی است.
یعنی فرد به خاطر اینکه نمیداند چرا روزه میگیرد، چنان در سحر و افطار در پی سیر کردن خودش باشد که به قول پزشکان بسیاری از نیازهای غذاییاش که در ماههای دیگر تأمین نمیشود در این ماه تأمین میگردد یا کسانی هم هستند که در این ماه «نخوردن» دچار اضافه وزن و پرخوری بسیاری میشوند.
به عقیده کارشناسان اقتصادی در آستانه ماه رمضان گرانی بیشتر کالاها به خاطر تقاضای فزایندهای است که برای خرید اقلام انرژیزا و مقوی برای ماه «نخوردن» به وجود میآید و این موضوع به هیچ وجه شایسته جامعه اسلامی نیست.
ماه رمضان ماه کار است
از مثالهای دیگر در میان ادبیات دینی آن که کار یکی از عبادتهایی است فضیلت نماز و روزه را بسیار بالا میبرد. یعنی به عبارتی روزه بدون کار فضیلت زیادی ندارد. ولی در سالهای اخیر ماه روزه به عنوان ماهی که در آن به عنوان کم کردن ساعات کار، ارباب رجوع سرگردان میشوند و جامعه دچار یک نیمه تعطیلی عجیب میشود.
این گونه طراحیها عملاً به نفع فرهنگ روزهداری نیست، زیرا ساعات کاری فشرده طراحی شده در این ماه چنان ترافیک و فشاری را بر آحاد جامعه تحمیل میکند که واکنش برانگیز است. و از طرفی از آن جا که با پایین آمدن تولید و ثابت ماندن هزینه کارکنان بسیاری از اماکن کاری در این ماه زیانده میشوند ضرری که به کل جامعه اسلامی میخورد از سود احتمالی چند ساعت عبادت و شب زندهداری کارکنان دولت و سایر ادارات بیشتر است.
در رمضان باید مردم زندگی عادی را در کنار فشار گرسنگی و تشنگی تجربه کنند و چنین تسهیلاتی مخالف آن روح کلی است.
تقوا یعنی رسیدگی بیشتر به اعمال و رفتار. بر همین اساس میتوان از خود پرسید حرکتها و اعمال ما چگونه در ماه رمضان بهتر و سنجیدهتر میشود؟
آیا در ماه رمضان برآنیم که صفتهای نیک خود را افزایش داده و صفتهای نادرست خود را کم کنیم یا در مجالس افطاری آنهایی که مورد علاقه ما نیستند را دعوت نمیکنیم و از سنتهای زیبای ماه رمضان برای تسویهحسابهای شخصی بهره میبریم؟
در ادبیات دینی و بیان معصومین (ع) روزه مصداقی از صبر است و جامعه ما محتاج صبر و خویشتن داری بسیار است. باید دید که ماه رمضان چگونه میتواند به صبور شدن و از خود گذشتگی ما کمک کند؟
سنجش این شکیبایی در عرصههای مختلف دشوار نیست. از صبری که در ترافیک و اتوبوس باید از خود نشان دهیم تا صبری که باید در برابر دشمنیها داشته باشیم. هرچه باشد باید دید روزهداری چگونه میتواند در رفتار و کردار امروز ما تأثیر داشته باشد که البته آمارهای جرایم خود گواه این موضوع است.
|
