|
در روزهای جنگ و بحران، نخستین چیزی که آسیب میبیند فقط اقتصاد نیست؛ اعتماد، همبستگی و توان جامعه برای مراقبت از خود نیز فرسوده میشود و لازم است طرحها و ایدههایی عملیاتی شود که از این آسیبها پیشگیری کرده و مانع آسیب به انسجام اجتماعی شود. در چنین شرایطی، «بانک زمان» میتواند یکی از سادهترین و در عین حال مؤثرترین ابزارهای افزایش تابآوری اجتماعی باشد؛ اقتصادی بدون پول که بر پایه زمان، مهارت و اعتماد متقابل شکل میگیرد. بانک زمان نظامی برای مبادله خدمات بدون واسطه پول است. در این طرح هر ساعت خدمتی که به دیگری ارائه میدهید، به همان میزان اعتبار زمانی دریافت میکنید و بعداً میتوانید آن اعتبار را برای دریافت خدمتی دیگر از فردی دیگر هزینه کنید. در این نظام، ارزش همه خدمات برابر است؛ یک ساعت آموزش زبان، همان اندازه ارزش دارد که یک ساعت تعمیر لولهکشی یا مراقبت از سالمند. برای مثال، دانشجویی را تصور کنید که سه ساعت به سالمندان آموزش کار با تلفن همراه میدهد و 3ساعت اعتبار زمانی دریافت میکند. او سپس 2ساعت آموزش از یک معلم میگیرد و 2ساعت از اعتبارش مصرف میشود. در پایان، هنوز یک ساعت اعتبار در حساب او باقی مانده است. به همین سادگی، بدون آنکه حتی یک ریال جابهجا شود. بانک زمان بر 3 اصل استوار است: نخست، ارزش همه ساعتهای خدمت برابر است؛ دوم، لازم نیست خدمت را به همان فردی ارائه دهید که از او خدمت گرفتهاید زیرا یک پلتفرم یا سامانه، عرضهکنندگان و دریافتکنندگان خدمات را به یکدیگر متصل میکند و سوم: تمام مبادلات تنها بر مبنای «کار ـ زمان» انجام میشود، نه پول. این ایده نخستینبار در سال ۱۹۷۳ در ژاپن مطرح شد و امروز بیش از 4هزار بانک زمان در کشورهای مختلف جهان فعالیت میکنند. اما چرا این الگو در شرایط جنگی اهمیت پیدا میکند؟ هنگامی که تورم شتاب میگیرد و قدرت خرید خانوارها کاهش مییابد، بسیاری از خدمات ضروری مانند مراقبت از سالمندان، تعمیرات منزل، آموزش کودکان یا حتی همراهی بیماران از دسترس خارج میشود. بانک زمان اجازه میدهد اقتصاد محلی حتی در شرایط اختلال اقتصاد پولی نیز به حرکت خود ادامه دهد. برقکاری که یک ساعت برای همسایهاش کار میکند، به جای پول اعتبار زمانی میگیرد و بعدها همان اعتبار را صرف آموزش فرزندش یا دریافت هر خدمت دیگری میکند. بانک زمان فقط یک راهکار اقتصادی نیست؛ ابزاری برای بازسازی سرمایه اجتماعی نیز هست. تجربههای جهانی نشان میدهد این الگو میتواند پیوندهای گسسته میان شهروندان را دوباره احیا کند. در برخی شهرهای اروپا، راهاندازی بانک زمان موجب شد مشارکت جوانان در فعالیتهای شهری از ۱۲۰ ساعت به بیش از هزار ساعت افزایش یابد. در سوئیس، افراد ۶۰ ساله با مراقبت از سالمندان بالای ۸۰ سال اعتبار زمانی ذخیره میکنند تا در سالهای سالمندی خود از همان حمایت برخوردار شوند. در انگلستان نیز زندانیان با تعمیر دوچرخههای مستعمل برای خانوادههای نیازمند، اعتبار زمانی کسب میکردند. این تجربهها نشان میدهد بانک زمان، افراد را از انزوا خارج میکند و شبکهای از اعتماد و همکاری متقابل میسازد؛ همان سرمایهای که جنگ بیش از هر چیز آن را آسیب میزند. از سوی دیگر، در دوران جنگ معمولاً بخش مهمی از منابع دولت به نیازهای دفاعی اختصاص مییابد و خدمات رفاهی، آموزشی و حمایتی با محدودیت روبهرو میشود. بانک زمان میتواند بخشی از این خلأ را با تکیه بر ظرفیتهای محلی جبران کند. شاید مهمترین دستاورد بانک زمان، بازگرداندن حس ارزشمندی و نقشآفرینی به افراد باشد. پژوهشهای انجامشده نشان میدهد ۷۴ درصد اعضای بانکهای زمان کاهش احساس افسردگی و ۶۹ درصد افزایش توانایی درخواست کمک از دیگران را تجربه کردهاند. در جامعهای که جنگ احساس ناتوانی و بیقدرتی را تشدید میکند، این دستاورد تنها یک پیامد اجتماعی نیست، بلکه بخشی از بازسازی روانی جامعه است. در ایران نیز این ایده وارد مرحله اجرا شده است. ماده ۳۱ قانون برنامه هفتم توسعه، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را مکلف به راهاندازی بانک زمان کرده است. اجرای آزمایشی این طرح در مناطق ۴، ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ تهران آغاز شده، شیوهنامه اجرایی آن در تیرماه ۱۴۰۵ نهایی شده و طرح «سلام محله» نیز بهعنوان بستر اجرای بانک زمان در شهرستان نهاوند استان همدان فعالیت خود را آغاز کرده است. بانک زمان معجزه نمیکند؛ نه جایگزین تولید غذا و دارو است و نه ویرانیهای جنگ را بازسازی میکند. اما وقتی پول کارایی خود را از دست میدهد، اقتصاد محلی را زنده نگه میدارد؛ وقتی اعتماد فرومیریزد، شبکهای از همکاری و همیاری میسازد؛ و وقتی انسانها احساس میکنند چیزی برای عرضه ندارند، به آنها یادآوری میکند که ارزشمندترین سرمایهشان، زمان، مهارت و توان یاری رساندن به یکدیگر است. شاید در روزگار جنگ، هیچ سرمایهای از این ارزشمندتر نباشد.
|
