|
انشاءالله رحمتی با بیان اینکه فلسفه دین، با وجود شباهتهایی با علم کلام و الهیات، از آنها متمایز است، گفت: در فلسفه دین، فیلسوف التزامی به اعتقاد دینی ندارد و به یک معنا اعتقاد دینی خود را تعلیق میکند و بر اساس برهان درباره دین بحث میکند و هرجا که برهان او را راهبر باشد، به همانجا میرود.
استاد فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی، اظهار کرد: ابنسینا در فلسفه خود نمونه بارزی از این نوع نظریهپردازی درباره دین است و از این جهت میتواند برای فلسفه دین معاصر بسیار الهامبخش باشد.
وی مسأله رابطه خداوند و جهان را یکی از مسائل مهم فلسفه دین معاصر دانست و افزود: پرسش اساسی این است که آیا خداوند جهان را صرفا آفریده و پس از آفرینش، جهان دیگر وابسته به خداوند نیست، یا همانگونه که آفرینش جهان به خداوند وابسته است، بقای آن نیز به او وابسته است؟
رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا با اشاره به تمایز میان علت مُحدِثه و علت مُبقیه گفت: ابنسینا به این مسأله عمیقاً اندیشیده و معتقد است اعتقاد توحیدی راستین باید خداوند را هم علت مُحدِثه و هم علت مُبقیه جهان بداند.
رحمتی ادامه داد: ابنسینا برای اثبات چنین خدایی، میان برهان اِنّی و برهان لِمّی تمایز میگذارد و معتقد است از طریق برهان اِنّی، یعنی استدلال بر وجود خدا از طریق آفریدهها، نمیتوان وجود چنین خدایی را بهدرستی اثبات کرد؛ بلکه باید برهانی اقامه شود که از علت بر معلول استدلال کند.
وی تصریح کرد: ابنسینا بر همین اساس برهان دورانساز صدیقین را برای اثبات وجود خداوند مطرح میکند و معتقد است در این برهان، بدون ملاحظه آفرینش خداوند و صرفاً بر مبنای تأمل در وجود، میتوان به اثبات وجود خداوند پرداخت.
استاد فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تعبیر مولانا، «آفتاب آمد دلیل آفتاب»، افزود: از نظر ابنسینا، برهان اثبات وجود خداوند باید از این جنس باشد؛ یعنی برای اثبات آفتاب نباید صرفاً از روشنی و گرمای آن در عالم استفاده کنیم، بلکه باید به خود آفتاب نظر کنیم و آن را آنگونه که هست بشناسیم.
رحمتی با بیان اینکه ابنسینا برهان اِنّی را از نظر منطقی برای اثبات وجود خداوند کارآمد نمیداند، گفت: اگر خداوند را از طریق آفریدهها و آفرینش اثبات کنیم، ممکن است وجود خدا به «خدای رخنهپوش» تقلیل پیدا کند؛ یعنی خداوند صرفاً برای پر کردن خلأهای تبیینی در فلسفه و علم مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: در چنین صورتی، هرجا که نتوانیم عالم را از طریق علم تبیین کنیم، پای خدا را به میان میآوریم و اگر روزی بتوانیم همه چیز را بدون فرض وجود خداوند تبیین کنیم، دیگر نیازی به این فرض نخواهد بود. ابنسینا بهدرستی خطر چنین تلقیای از خداوند را پیشبینی کرده است.
رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا همچنین دیدگاه موسوم به «ساعتساز کیهانی» را از پیامدهای چنین رویکردی دانست و اظهار کرد: اگر از راه آفرینش بخواهیم خداوند را اثبات کنیم، ممکن است خداوند تا حد یک ساعتساز کیهانی تنزل پیدا کند؛ گویی جهان ساعتی است که خداوند آن را ساخته و کوک کرده و سپس جهان کار خود را مستقل از او ادامه میدهد و تنها گاهبهگاه ممکن است به مداخله خداوند نیاز داشته باشد.
رحمتی تأکید کرد: دغدغه مهم فیلسوفان دین، بهویژه فیلسوفان دین موحد، این است که چگونه میتوان وجود خدایی را تبیین کرد که هم علت مُحدِثه و هم علت مُبقیه جهان باشد و عالمی را تصور کرد که بهتمامی وابسته به اوست.
وی در پایان گفت: برای داشتن چنین تصویری از عالم، فلسفه ابنسینا و بنیادهایی که او در جهانشناسی و خداشناسی خود طراحی کرده است، میتواند بسیار کارآمد و الهامبخش باشد.
|
