|
در آستانه سومین سالگرد (دهم آبان ١٤٠٣) ابلاغ قانون "جوانی جمعیت و تعالی خانواده" هستیم. هدف اصلی این قانون، جلوگیری از تداوم باروری پایین و افزایش آن، دستکم، تا سطح جایگزینی (٢/١ فرزند به ازای هر زن) است.
هرچند انتظار میرود دولت و بهطور مشخص وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بهعنوان دستگاه مسئول اجرای این قانون، گزارشی شفاف از کیفیت اجرای برنامه، هزینهها، دستاوردها و مشکلات و موانع موجود در دستیابی به هدفهای ترسیمشده در قانون برنامه ارائه کنند، اما برخلاف انتظار، پس از 3 سال و صرف هزاران میلیارد تومان بودجه، وزارت بهداشت همچنان درحال آموزش مفاهیم جمعیتشناسی به نیروهای زیرمجموعهاش در اقصی نقاط ایران است! دلیل آن مشخص است. بیش از ٨٠ درصد مسأله کمفرزندآوری در ایران، جنبه غیرپزشکی (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، جمعیتشناختی و حتی سیاسی) دارد!
به چند دلیل مشخص که در ادامه میآید، اجرای قانون جوانی جمعیت و تعالی خانواده در طول 3سال گذشته موفقیتآمیز نبوده است:
در خوشبینانهترین حالت، میزان باروری اگر به روند نزولیاش ادامه نداده باشد، همچنان پایینتر از سطح جایگزینی است!
شمار سقطهای عمدی جنین، بر اساس گزارش مسئولان وزارت بهداشت، بیش از نیممیلیون مورد و آمار سقطهای غیرعمدی جنین 2برابر استاندارد جهانی است!
قصد بیفرزندی تاحدودی و تکفرزندی درحال گسترش است، اما زنان و مادران همچنان محروم از خدمات پیشگیری از حاملگی هستند!
از فرصت پنجره جمعیتشناختی، دستکم تا الان، نه تنها استفادهای نشده بلکه شاهد تراکم سرخوردگیهای جوانان و افزایش موج مهاجرتهای بینالمللی به خارج از ایران هستیم!
وزارت بهداشت هیچ گزارشی مبنی بر دستیابی به اهداف برنامه در طول 3سال گذشته ارائه نکرده است!
قطع دسترسی به آمار و اطلاعات مرتبط با ازدواج و طلاق و همینطور رویدادهای حیاتی تولد و مرگ در تارنمای سازمان ثبت احوال، آشکارا نشان از موفق عمل نکردن وزارت بهداشت در تحقق هدفهای قانون "جوانی جمعیت و تعالی خانواده" دارد.
دلایل و عوامل این وضعیت نابهسامان جمعیتشناختی و آثار و پیامدهای آن، در جاهای مختلف به بحث گذاشته شده است. به باور من، پزشکیسازی پدیده کمفرزندآوری و باروری پایین از سوی قانونگذاران و دولت، از مهمترین عوامل مؤثر بر این وضعیت نابهسامان جمعیتشناختی در جامعه کنونی ایران است. ادامه روندی که شرح آن گذشت، نتیجهای جز بحرانهای جمعیتشناختی بیشتر در ایران نخواهد داشت.
آقای رئیسجمهور، آنهایی که با بزرگنمایی افراطی پدیده کمفرزندآوری، سالخوردگی جمعیت، کاهش حجم نیروی کار آینده و جنگ جهانی جمعیت، سبب شدند که ذهن دولتمردان و تصمیمگیران از فرصت پنجره جمعیتشناختی منحرف شود، برخلاف انتظارشان و در کمال ناباوری شاهد تداوم باروری پایین، افزایش سرعت سالخوردگی جمعیت، فراهمشدن زمینههای گذار سخت به دورهی سالخوردگی، مهاجرت بیسابقه نیروی کار دانشآموخته دانشگاهی و جنگ الکترونیک و فناوری هستند!
بیایید اندکی واقعبین باشیم و با پرهیز از آرمانگرایی جمعیتشناختی، در جستوجوی سازوکارهای بهتری برای مدیریت مسائل جمعیتشناختی ایران باشیم. در این راستا، پیشنهادهای مشخصی دارم:
در مشورت با اندیشمندان حوزههای علوم انسانی و اجتماعی - اقتصاددانها، جامعهشناسان، جمعیتشناسان، انسانشناسان فرهنگی و روانشناسان، سازوکارهای جدیدی را برای دستیابی به هدفهای قانون جوانی جمعیت و تعالی خانواده تعریف کنید.
فرصتی برای آزمون و خطای بیشتر از این نمانده است. از جمعیت و پدیده کمفرزندآوری در ایران پزشکیزدایی کنید. نازایی، تنها حوزهی در صلاحیت جامعه پزشکی برای دستیابی به هدفهای ترسیمشده در قانون جوانی جمعیت است که عامل حدود ٢٠ درصدِ باروری پایین در ایران است.
بر اساس ادعای مطرحشده در بند ٣، به باور من، متولی اصلی این قانون باید وزارتخانههای اقتصاد و دارایی و تعاون، کار و رفاه اجتماعی باشند.
هیچ تضمینی برای افزایش میزان باروری تا سطح جایگزینی، حتی در صورت عمل به پیشنهاد مطرحشده در بند ٤، وجود ندارد. با این وجود، کمترین فایده آن این خواهد بود که ممکن است از فرصت باقیمانده پنجرهی جمعیتشناختی بهره لازم را بُرد.
آقای رئیسجمهور کسی به حرف ما گوش نمیدهد، اما شما نادیده نگیرید!
حاتم حسینی، استاد جمعیتشناسی در دانشگاه بوعلی سینا
|
