|
یخدان تاریخی میرفتاح ملایر بار دیگر به کارگاه مرمت تبدیل شده است؛ بنایی خشتی که زمانی بخشی از سازوکار تأمین و نگهداری یخ در زندگی روزمره مردم بوده و امروز، به‌عنوان یکی از بناهای شاخص تاریخی ملایر، در انتظار آن است که از یک اثر صرفاً تاریخی به یک جاذبه گردشگری فعال و قابل روایت تبدیل شود.
مرحله جدید مرمت این بنای تاریخی از ابتدای مهرماه آغاز شده و برای اجرای آن 3میلیارد تومان اعتبار از محل ردیف ملی اختصاص یافته است. اعتباری که قرار است صرف مجموعه‌ای از اقدامات حفاظتی و عمرانی در محدوده بنا شود؛ اقداماتی که بخش مهمی از آن مستقیماً با حفاظت از ساختار خشتی یخدان و مقابله با عوامل فرسایشی ارتباط دارد.
رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان ملایر، با اعلام آغاز این مرحله از مرمت می‌گوید عملیات اجرایی توسط پیمانکار پروژه آغاز شده و در حال انجام است.
به گفته ابراهیم جلیلی، بندکشی دیواره‌های حصار یخدان، محوطه‌سازی و کف‌فرش در محدوده‌ای به وسعت حدود یک هزار و ۸۰۰ مترمربع، از جمله برنامه‌های این مرحله است. همچنین برای کاهش آسیب‌های ناشی از بارندگی و نفوذ رطوبت، اجرای عایق نانو بر روی گنبد بنا نیز در دستور کار قرار گرفته است.
این بخش از عملیات را نمی‌توان صرفاً یک اقدام عمرانی دانست. بناهای خشتی در برابر رطوبت و آب باران حساسیت بالایی دارند و حفاظت از آنها نیازمند مراقبت مستمر و اجرای عملیات متناسب با ویژگی‌های معماری بناست. در چنین بناهایی، کوچک‌ترین بی‌توجهی به مسیر نفوذ آب می‌تواند در طول زمان به فرسایش مصالح و آسیب به ساختار بنا منجر شود. از این منظر، اجرای اقدامات حفاظتی در یخدان میرفتاح باید در کنار مرمت ظاهری، بخشی از یک برنامه بلندمدت برای پایش و نگهداری بنا باشد.
روایت یک فناوری بومی برای زندگی در گذشته
یخدان میرفتاح فقط یک گنبد خشتی در حاشیه شهر نیست؛ این بنا بخشی از تاریخ فناوری بومی و شیوه مواجهه انسان با اقلیم و نیازهای روزمره در دوره‌ای است که خبری از تجهیزات سرمایشی امروزی نبود.
این یخدان در دوره قاجار و به دست فردی خیر و نیکوکار به نام میرفتاح ساخته شده است. ساخت چنین مجموعه‌ای نشان می‌دهد تأمین و نگهداری یخ در گذشته، نیازمند طراحی سازه‌ای متناسب با شرایط اقلیمی، مدیریت آب و شناخت دقیق رفتار گرما و سرما بوده است.
یخدان میرفتاح از 3بخش اصلی شامل محل نگهداری یخ، ساقه و گنبد تشکیل شده است. ارتفاع بنا از سقف گنبد تا کف یخدان به ۱۲ متر می‌رسد و عمق محل ذخیره یخ نیز 4 متر است.
در گذشته، پیرامون این مجموعه دیوار سایه‌انداز و دو حوض آبگیر نیز وجود داشته که هر یک در فرایند تولید و نگهداری یخ نقش داشته‌اند. همین اجزا، یخدان را از یک فضای ساده برای ذخیره یخ به مجموعه‌ای تبدیل می‌کرده‌اند که طراحی آن بر اساس یک منطق مشخص و تجربه‌شده شکل گرفته است.
در واقع، آنچه امروز به عنوان یک بنای تاریخی شناخته می‌شود، زمانی بخشی از یک سیستم کارآمد برای پاسخ به نیازهای جامعه بوده است؛ سیستمی که شناخت آن می‌تواند تصویری روشن‌تر از شیوه زندگی، معماری و دانش بومی مردم منطقه در گذشته ارائه دهد.
مرمت؛ پایان کار نیست
با آغاز فصل جدید مرمت، یک پرسش مهم‌تر نیز مطرح می‌شود: پس از پایان عملیات عمرانی، چه برنامه‌ای برای بهره‌برداری و معرفی یخدان میرفتاح وجود دارد؟
تجربه بسیاری از بناهای تاریخی نشان داده است که مرمت، اگر به نقطه پایان پروژه تبدیل شود، الزاما به حفاظت پایدار از بنا منجر نخواهد شد. یک اثر تاریخی برای ماندگاری نیازمند نگهداری مستمر، تعریف کاربری متناسب، معرفی حرفه‌ای و قرار گرفتن در شبکه گردشگری مقصد است.
یخدان میرفتاح نیز از این قاعده مستثنا نیست. ارزش این بنا فقط در قدمت آن یا شکل گنبد و دیواره‌های خشتی خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از ظرفیت آن در داستانی است که می‌تواند برای گردشگر روایت کند: اینکه مردم ملایر در گذشته چگونه یخ تولید می‌کردند، چگونه آن را نگهداری می‌کردند و معماری چگونه در خدمت پاسخ به یک نیاز روزمره قرار می‌گرفت.
این روایت، اگر به شکل درست طراحی و ارائه شود، می‌تواند یخدان را از یک «بنای دیدنی» به یک تجربه گردشگری تبدیل کند.
از سوی دیگر، قرار گرفتن یخدان میرفتاح در برنامه‌های معرفی گردشگری ملایر می‌تواند به توزیع جاذبه‌ها و افزایش مدت حضور گردشگران در شهرستان کمک کند. گردشگری تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که بناها در کنار یکدیگر و در قالب یک مسیر یا روایت مشترک عرضه شوند، نه اینکه هر اثر به‌صورت جداگانه و بدون ارتباط با سایر ظرفیت‌های مقصد معرفی شود.
اعتبار 3 میلیاردی، یک فرصت برای حفاظت بلندمدت
اختصاص 3 میلیارد تومان اعتبار ملی برای این مرحله از مرمت، فرصت مهمی برای حفاظت از یخدان میرفتاح است؛ اما اهمیت اصلی این اعتبار زمانی آشکار می‌شود که عملیات اجرایی با نظارت تخصصی و برنامه مشخص برای مراحل بعدی همراه باشد.
بندکشی دیواره حصار، کف‌سازی و محوطه‌سازی و حفاظت از گنبد، هر کدام بخشی از نیازهای بنا را پاسخ می‌دهند، اما حفاظت از یک اثر تاریخی یک پروژه مقطعی نیست. پس از پایان این مرحله نیز بنا به پایش دوره‌ای، نگهداری و رسیدگی مستمر نیاز خواهد داشت.
یخدان میرفتاح امروز میان 2وضعیت قرار گرفته است؛ از یک سو، میراثی ارزشمند از معماری و دانش بومی گذشته است و از سوی دیگر، ظرفیت آن هنوز می‌تواند در گردشگری ملایر بیش از وضعیت کنونی مورد استفاده قرار گیرد.
فصل جدید مرمت می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد؛ به شرط آنکه پروژه در پایان با تحویل یک بنای مرمت‌شده متوقف نشود و حفاظت، معرفی و بهره‌برداری گردشگری از آن همزمان در دستور کار قرار گیرد.
یخدان میرفتاح تنها محلی برای نگهداری یخ نبوده است؛ این بنا سندی از سازگاری انسان با اقلیم، معماری با نیازهای زندگی و تجربه نسل‌های گذشته با امکانات محدود است. امروز مسئولیت میراث فرهنگی فقط حفظ دیوارهای آن نیست؛ مسئله اصلی، حفظ داستانی است که در دل همین دیوارهای خشتی باقی مانده است.
اگر قرار است میراث تاریخی ملایر سهم بیشتری در اقتصاد و هویت گردشگری شهرستان داشته باشد، بناهایی مانند یخدان میرفتاح باید از حاشیه فهرست آثار تاریخی خارج شوند و در متن برنامه گردشگری شهر قرار گیرند. مرمت، نخستین گام است؛ ماندگاری زمانی اتفاق می‌افتد که بعد از پایان کارگاه مرمت، برنامه حفاظت و روایتگری تازه آغاز شود.
|
