|
میلاد وندایی، باستانشناس، در گفتوگو با همدانپیام با تشریح بررسیهای انجامشده بر روی یک تختهسنگ سیاهرنگ کشفشده در محدوده هگمتانه، تأکید میکند که اهمیت این یافته تنها به خود سنگ محدود نمیشود، بلکه در شناخت سازوکارهای ساختوساز، تأمین مصالح و حتی سازمان فضایی شهر باستانی هگمتانه معنا پیدا میکند.
هگمتانه امروز دیگر تنها یک محوطه تاریخی در مرکز همدان نیست؛ این مجموعه پس از ثبت جهانی، به یکی از مهمترین عرصههای مطالعات باستانشناسی کشور تبدیل شده است. هر فصل کاوش در این محوطه، در واقع تلاشی برای پاسخ دادن به پرسشهایی است که بیش از یک قرن ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده است؛ اینکه پایتخت مادها چه ساختاری داشته، هخامنشیان چگونه از این شهر استفاده کردهاند و لایههای تاریخی مختلف چگونه بر روی یکدیگر شکل گرفتهاند.
وندایی در این باره میگوید: هگمتانه از معدود محوطههای باستانی ایران است که تداوم استقرار در آن از دورههای پیش از هخامنشی تا دوره معاصر مشاهده میشود. همین ویژگی سبب شده هر متر از خاک این محوطه حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره چندین دوره تاریخی باشد.
به گفته وی، یکی از مهمترین دستاوردهای فصل بیستوپنجم کاوشها، توجه به یافتههایی است که شاید در گذشته کمتر مورد مطالعه قرار گرفته بودند. تختهسنگ مورد بررسی نیز از همین دسته است.
این باستانشناس توضیح میدهد: این سنگ سالها پیش و در جریان تخریب خانههای قدیمی محدوده هگمتانه شناسایی شد. در آن زمان امکان مطالعه دقیق آن وجود نداشت اما اکنون در چارچوب بررسیهای جدید، ویژگیهای مادی و باستانشناختی آن دوباره مورد ارزیابی قرار گرفته است.
بررسیها نشان میدهد این سنگ از نوع سنگهای سخت و تیرهرنگ است و از نظر جنس و بافت شباهت قابل توجهی با برخی سنگهای بهکاررفته در عناصر معماری شناختهشده هخامنشی دارد. با این حال وندایی تأکید میکند که شباهت ظاهری به تنهایی برای انتساب قطعی یک اثر به یک دوره تاریخی کافی نیست.
وی میگوید: ما در باستانشناسی بر اساس شواهد سخن میگوییم. اگر کتیبه، آثار ابزار یا موقعیت لایهای مشخص وجود نداشته باشد، باید با احتیاط نتیجهگیری کنیم. درباره این سنگ نیز نمیتوان با قطعیت گفت متعلق به دوره هخامنشی است، اما قرائن موجود چنین احتمالی را تقویت میکند.
آنچه این یافته را مهم میکند، پرسشهایی است که درباره فعالیتهای عمرانی هگمتانه مطرح میسازد. اگر این سنگ درواقع به دوره هخامنشی تعلق داشته باشد، میتواند نشانهای از وجود کارگاههای سنگتراشی، انبارهای مصالح ساختمانی یا مراحل اولیه اجرای پروژههای معماری در این شهر باستانی باشد.
وندایی معتقد است: معمولا نگاه عمومی به آثار تاریخی معطوف به بناهای کامل و اشیای شاخص است، اما برای باستانشناس، مصالح ساختمانی، قطعات نیمهکاره و حتی ضایعات تولید نیز اهمیت دارند. این آثار به ما کمک میکنند فرآیند تولید و ساخت را بشناسیم، نه فقط نتیجه نهایی را.
این موضوع در هگمتانه اهمیت دوچندان پیدا میکند. سالهاست پژوهشگران درباره گستره معماری هخامنشی در همدان بحث میکنند. کشف پایهستونها، قطعات معماری و بقایای سازههای سنگی نشان داده است که هگمتانه در دوران هخامنشی یکی از مراکز مهم سیاسی و اداری امپراتوری بوده است. با این حال هنوز ابعاد واقعی این مجموعه و نحوه سازماندهی فضاهای آن به طور کامل روشن نشده است. از همین رو، هر یافته جدید میتواند قطعهای از این پازل بزرگ تاریخی باشد.
وندایی در ادامه میگوید: گاهی یک قطعه سنگ اطلاعاتی در اختیار ما قرار میدهد که شاید از یک شیء تزئینی ارزشمندتر باشد. زیرا به ما نشان میدهد مصالح از کجا تأمین میشده، چگونه جابهجا میشده و در چه چرخهای مورد استفاده قرار میگرفته است.
وی یکی دیگر از اهمیتهای فصل بیستوپنجم کاوشها را توجه به مستندسازی دقیق یافتهها میداند و معتقد است ثبت و تحلیل دادهها در شرایط کنونی هگمتانه اهمیتی کمتر از خود کاوش ندارد.
به گفته او، هگمتانه اکنون نه فقط یک محوطه ملی، بلکه بخشی از میراث جهانی بشریت است و هر داده جدیدی که از این محوطه به دست میآید میتواند در بازنویسی بخشی از تاریخ ایران باستان نقش داشته باشد.
در همین چارچوب، تختهسنگ سیاهرنگ مورد مطالعه نیز فراتر از یک قطعه سنگ ساده ارزیابی میشود. این یافته هرچند هنوز پاسخ قطعی برای پرسشهای باستانشناسان به همراه ندارد، اما مسیرهای تازهای برای پژوهش پیش روی آنان قرار داده است.
شاید مهمترین درس فصل بیستوپنجم کاوشهای هگمتانه همین باشد؛ اینکه تاریخ تنها در اشیای باشکوه و بناهای عظیم خلاصه نمیشود. گاهی یک سنگ خاموش و تراشنخورده نیز میتواند روایتی ارزشمند از گذشته در دل خود پنهان کرده باشد؛ روایتی که با ادامه کاوشها و پژوهشهای علمی، ابعاد بیشتری از آن آشکار خواهد شد.
هگمتانه همچنان در حال سخن گفتن است؛ شهری که پس از هزاران سال، هنوز رازهای ناگفته فراوانی در زیر خاکهای خود پنهان کرده و هر فصل کاوش، صفحهای تازه از تاریخ آن را پیش روی پژوهشگران و دوستداران میراث فرهنگی میگشاید.
|
