|
اندیشه و رژیم سیاسی دموکراسی غربی در اندیشه امام خمینی(ره) به عنوان یک واژه یا نظامی معتبر به کار نرفته است. به باور ایشان دموکراسی و آزادیهای غربی، پدیدهای مصنوع، دستساز، سیال و برای منافع غربیها است، که همواره و فریبکارانه این واژگان را به نفع خود تأویل و تفسیر میکنند.
بدین ترتیب امام هم منتقد اصل و اساس دموکراسی غربی بوده و هم رژیمهای دموکراتیک غربی را از واقعیت دموکراسی اصیل بیگانه میشمرد و آنها را منطبق با آرمانهای مورد ادعای طبقه دموکراسی نمیدانست.
حال که واژه مردمسالاری دینی را متوجه شدیم جایگاه مردمسالاری دینی وارد قانون و حاکمیت و نظارت به آنها چگونه باید باشد.
در همه جای دنیا و در همه وامها و نظامهای سیاسی و اجتماعی به منظور استقرار نظم در جامعه، حفظ پاسداری از حقوق همه انسانها و شهروندان و برقراری یک زندگی مسالمتآمیز ضوابط و محدودیتهایی بر سر راه رفتار آزاد انسانها و گروههای اجتماعی و حق دولت اعمال میشود، این محدودیتها معمولاً متأثر از مسائل اخلاقی، آداب و رسوم اجتماعی و فرهنگی ملی است. محدودیتهایی چون آزادی دیگران، برابری، امنیت و حق بودن از جمله محدودیتهای نظری در حوزه آزادی است.
در یک حکومت دینی الزامات شرعی هم به اینها افزوده میشود و همه ملزم به مراعات آن هستند. البته همه این محدودیتها مربوط به حوزه رفتار انسانهاست و الا در حوزه اندیشه چنین محدودیتهایی وجود ندارد.
امام خمینی(ره) با عنایت به این موضوع ضمن تأکید بر آزادی همواره برای رعایت حقوق عمومی و صلاح انسانی، اجتماعی مردم مرزهایی برای آزادی مطرح نمودهاند. در بررسیهای کلی در اندیشههای امام میتوان به 3 مرز مشخص برای آزادی دست یافت.
قانون، شرع و مصالح ملی منابع 3 گانه ترسیم صدور آزادی در اندیشههای امام هستند. امام به طور صریح میفرماید نباید از قانون تخلف کرده و اسم آن را آزادی گذاشت آزادی در حدود اسلام و قانون است ایشان نهتنها با آزادی که بر خلاف اسلام، عفت عمومی و مصالح کشور باشد، مخالفت میکنند بلکه معتقدند بایستی به عنوان یک تکلیف در مقابل این نوع آزادیها ایستاد و از آنها جلوگیری کرد.
در مردمسالاری دینی نقش مردم و مشروعیت حکومت دینی حول محور چیست، در حوزه اندیشه سیاسی از بحران مفهومی و کاربردی ایمنی نیست وقتی حکومت مشروعیت دارد که مردم تحت فرمان، اعتقاد راستین داشته باشند به اینکه ساختار، عملکردها، اقدامات، تصمیمات، سیاستها، مقامات و رهبران یا حکومت از شایستگی درستکاری یا خیر اخلاقی و حق صدور قواعد الزامآور برخوردار باشند.
امام خمینی(ره) نهتنها رهبر انقلاب اسلامی بودند بلکه در واقع نظریهپرداز اصلی این نظام میباشند. ملاک مشروعیت حکومت در زمینه تقیین، اجراییه و یا قضاء را تنها اداره خداوند میدانند و فرآیند حکومت اسلام حکومت قانون است. در این طرز حکومت، حاکمیت، منحصر به قانون و خدا است و قانون زمان وحکم خدا است.
در معرفی ولایت فقیه در زمان غیبت پس از قبول ولایت ذاتی خداوند به مردم 2 نظریه وجود دارد، نظریه انتخاب و نظریه انتصاب. براساس نظریه نخست فقها نوعی ولایت شأنی دارند و انتخاب مردم به مثابه جزءاخبر دلیل ولایت محسوب میشود ولی بر اساس نظریه دوم انتخاب مردم نقش کاشفیت دارد نه تعیین. امام خمینی(ره) از میان 2 نظریه، نظریه انتصاب را تأیید کرده است.
ولیکن با وجود قبول نظریه انتصاب باز هم نقش انتخاب دوم نقش سازندهای است زیرا وقتی قرار شد این نظریه (ولایت فقیه) به عنوان یک وظیفه اجتماعی و درقالب اداره جامعه مورد لحاظ قرار گیرد چارهای جز برگزیدن شیوه انتخاب نیست. البته در اینجا مردم به صورت غیرمستقیم فقیهی را که دارای شرایط ولایت است برمیگزیند. نه اینکه از میان حایزین شرایط ولی فقیه را تعیین کنند.
بنابراین در این شیوه انتخاب مردم در طول انتصاب الهی جریان خواهد داشت. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که مورد تأیید امام راحل(ره) هست نیز به این نقش اساسی مردم توجه شده است.
امام خمینی(ره) در موارد متعدد به نقش کلیدی آرای مردم در حکومت دینی توجه کردهاند، جمله معروف امام در این زمینه کافیست «میزان رأی ملت است» و نهایتاً محور نقش مردم در هدایت و نظارت بر حکومت را پایان دهند بحث مردم سالاری دینی خواهد بود. نظارت بر قدرت سیاسی از موضوعات بسیار مهم در بررسی فلسفه سیاسی است، زیرا قدرت مهارنشده منشأ تباهی و فساد و زورمداری است، در نتیجه در هر ساختار سیاسی باید به مسأله نظارت توجه خاص صورت گیرد.
امام خمینی(ره) آگاهی مردم، مشارکت و نظارت همگانی آنان را بر حکومت منتخب خودشان بزرگترین ضامن حفظ امنیت در جامعه میدانستند. ایشان معتقد بودند عدم نظارت مردم بر حکومت امکان تباهی در جریان حاکمیت سیاسی را افزایش میدهد.
ملت اگر نظارت نکنند در دولت مجلس و هر چیز اگر کنار بروند، ممکن است یک وقت به تباهی کشیده شود. در نگرش سیاسی همه مردم مسئولیت مراقبت از جامعه را دارند (کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته)
پیامبر اسلام(ص) چنین ارتباطی با حکومت را امری وجدانی برای هر مسلمان میدانند، امام خمینی(ره) با تکیه بر آموزههای اصیل دینی مردم را به نصیحت و انتقاد نصیحت به حکومت و دولتمردان دعوت مینمایند و از منتقدان میخواهند به قصد اصلاح به انتقاد از مسئولان جامعه بپردازند. همه ملت موظفند که بر این امور نظارت کنند که من اگر پایم را کج گذاشتم ملت وظیفه دارند، بگویند پایت را کج گذاشتی و خودت را حفظ کن، همه ملت موظفند به اینکه نظارت داشته باشند در همه کارهایی که اکنون مربوط به اسلام است.
محمدرضا غلامی
کارشناس ارشد علوم سیاسی
|
