پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

امروز روز جهانی عکاس است

مهدی استعدادی؛ مرد جعبه سیاه در آتلیه رز

نویسنده : مریم مقدم

استعدادی در سال ۱۳۲۳ در محله کبابیان همدان متولد شد و آشنایی‌اش با دوربین عکاسی به سال‌های نوجوانی بازمی‌گشت. خودش بعدها از دوربین به عنوان همان «جعبه سیاه»ی یاد می‌کرد که از سال ۱۳۳۴ همراهش بود و با آن، آدم‌ها، خیابان‌ها، طبیعت و بناهای تاریخی شهر را در قاب می‌گرفت. شاید آن روزها کمتر کسی تصور می‌کرد این عکس‌های ساده و تجربی، چند دهه بعد به بخشی از حافظه تاریخی یک شهر تبدیل شوند.
از سال ۱۳۳۹، استعدادی در کنار استاد کریم پشم‌فروش آموزش عکاسی را آغاز کرد و 2سال بعد، در سال ۱۳۴۱، همزمان با تحصیل، به شکل حرفه‌ای وارد این عرصه شد. همان سال عکاسی «رز» را در ابتدای خیابان بوعلی همدان راه‌اندازی کرد؛ محلی که بعدها برای بسیاری از اهالی شهر، نام آن با چهره و دوربین استعدادی گره خورد.
اما فعالیت او در آتلیه باقی نماند، دوربین استعدادی خیلی زود از فضای آتلیه بیرون آمد و به خیابان، میدان، ورزشگاه، رویدادهای اجتماعی و عرصه خبر رفت. او از سال ۱۳۴۱ همکاری خود را به عنوان خبرنگار و عکاس با مجله «صبح امروز» و روزنامه کیهان آغاز کرد و از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۶۸ با مجموعه نشریات اطلاعات، از روزنامه اطلاعات گرفته تا اطلاعات هفتگی، بانوان، جوانان و دنیای ورزش همکاری داشت. بعدها نیز به عنوان خبرنگار و عکاس وزارت جهانگردی و اطلاعات فعالیت کرد.
اما شاید یکی از مهم‌ترین فصل‌های کارنامه او، حضور در نخستین سال‌های شناخته‌شدن غار علیصدر باشد. استعدادی در سال ۱۳۴۶ به عنوان نخستین عکاس همدانی، همراه گروه اکتشاف غار علیصدر شد و تصاویری از این پدیده شگفت‌انگیز طبیعی ثبت کرد؛ تصاویری که امروز تنها عکس‌هایی قدیمی نیستند، بلکه بخشی از تاریخ تصویری یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری همدان محسوب می‌شوند.
دوربین او در سال‌های پرالتهاب پیش از انقلاب نیز از مردم و رویدادهای اجتماعی فاصله نگرفت. تشییع باشکوه آخوند ملاعلی معصومی همدانی، سخنرانی‌ها و دیدارهای آیت‌الله مدنی، حضور مردم کفن‌پوش همدان در برابر حرکت تانک‌ها و بخشی از وقایع سال‌های انقلاب و پس از آن، در میان نگاتیوهای او ثبت شده است. این تصاویر، امروز ارزش خود را از آن جهت پیدا کرده‌اند که بخشی از آنها دیگر قابل تکرار نیستند؛ لحظه‌هایی که یک بار اتفاق افتاده‌اند و اگر دوربین عکاس در آنجا نبوده، شاید هیچ سند تصویری از آنها باقی نمی‌ماند.
این همان جایی است که مرز میان «عکس» و «سند» از میان می‌رود. عکاس خبری، برخلاف تصور ساده‌ای که گاهی از این حرفه وجود دارد، فقط کسی نیست که دکمه شاتر را فشار دهد. او باید بداند چه چیزی را ببیند، چه زمانی را انتخاب کند و کدام لحظه را برای تاریخ نگه دارد. ارزش بسیاری از عکس‌های استعدادی نیز امروز از همین منظر قابل بررسی است؛ چرا که در آنها تنها یک چهره یا یک رویداد دیده نمی‌شود، بلکه بخشی از سبک زندگی، پوشش، معماری، مناسبات اجتماعی و فضای عمومی همدان در چند دهه گذشته ثبت شده است.
کارنامه استعدادی به همین تصاویر محدود نماند ، او سال‌ها در حوزه ورزش نیز عکاسی کرد و با رسانه‌های مختلف استان همکاری داشت. از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۷۱ در شکل‌گیری و فعالیت اتحادیه عکاسان همدان نقش داشت و ریاست این اتحادیه را نیز بر عهده گرفت. در کنار فعالیت حرفه‌ای، تجربه خود را به نسل بعد منتقل کرد و شمار قابل توجهی از علاقه‌مندان عکاسی را آموزش داد.
حاصل حدود 5دهه فعالیت او، گنجینه‌ای شامل بیش از ۲۰۰ آلبوم و حدود ۲۰۰ هزار قطعه نگاتیو و اسلاید بود؛ مجموعه‌ای که موضوعات متنوعی از عکس‌های خبری و ورزشی تا مراسم، چهره‌ها، طبیعت، بناهای تاریخی و زندگی اجتماعی مردم همدان را دربرمی‌گیرد.
اهمیت این آرشیو زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بسیاری از عکس‌های قدیمی، تنها تصویری از گذشته نیستند؛ آنها می‌توانند منبعی برای پژوهش‌های تاریخی، اجتماعی و مردم‌شناسی باشند. در قاب‌های استعدادی می‌توان تغییر چهره شهر، پوشش مردم، مناسبات اجتماعی، آئین‌ها و حتی بخش‌هایی از معماری از دست‌رفته همدان را جست‌وجو کرد. به همین دلیل، آرشیو او صرفا یک مجموعه شخصی نیست و می‌تواند بخشی از میراث مستند تصویری استان تلقی شود.
استعدادی در سال‌های پایانی فعالیت خود نیز درگیر ساماندهی نگاتیوهایش و تبدیل آنها به قالب دیجیتال بود؛ کاری دشوار و زمان‌بر که اگر به شکل اصولی انجام نشود، خطر از دست رفتن بخشی از این حافظه تصویری را به همراه دارد. نگاتیو برای نسل امروز شاید چیزی شبیه یک شیء قدیمی باشد، اما برای پژوهشگر تاریخ، می‌تواند سندی باشد که هیچ خبر مکتوبی جای آن را نمی‌گیرد.
در میان عکس‌های او، پروژه‌ای نیز با نگاه به تغییرات همدان در طول چند دهه شکل گرفته بود؛ بازگشت به همان مکان‌هایی که در دهه‌های گذشته عکاسی شده بودند و ثبت دوباره آنها در سال‌های بعد. ایده‌ای که اگر به شکل حرفه‌ای اجرا شود، می‌تواند یکی از جذاب‌ترین روایت‌های تصویری از تغییرات شهری همدان باشد؛ مقایسه‌ای میان «آنچه بود» و «آنچه شد».
استعدادی سرانجام پس از سال‌ها زندگی با دوربین و تصویر، دار فانی را وداع گفت؛ اما مرگ یک عکاس الزاماً به معنای پایان روایت او نیست. گاهی عکاس می‌رود و عکس‌ها تازه آغاز به سخن گفتن می‌کنند.
امروز، در آستانه روز جهانی عکاس، یاد مهدی استعدادی بیش از آنکه فقط یاد یک عکاس پیشکسوت باشد، یادآوری یک پرسش مهم برای همدان است: با میراث تصویری کسانی که تاریخ این شهر را ثبت کرده‌اند چه کرده‌ایم؟
هزاران نگاتیو، آلبوم و تصویر تاریخی اگر ساماندهی، مستندسازی، حفاظت و در دسترس پژوهشگران قرار نگیرند، بخشی از ارزش خود را از دست خواهند داد. شهرها تنها با بناها و کتیبه‌هایشان تاریخ ندارند؛ گاهی تاریخ یک شهر در یک نگاتیو کوچک ۳۵ میلی‌متری پنهان شده است.
استعدادی دوربین را به دست گرفت تا لحظه‌ها را ثبت کند؛ امروز وظیفه ماست که اجازه ندهیم آن لحظه‌ها دوباره از دست بروند. شاید بهترین گرامیداشت روز جهانی عکاس برای مردی چون او، نه یک مراسم و لوح تقدیر دیگر، بلکه نجات، ساماندهی و معرفی همان گنجینه‌ای باشد که یک عمر برای ثبتش تلاش کرد. او رفت، اما همدان هنوز در قاب‌های او نفس می‌کشد.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس