پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

در سی‌ و سومین نمایشگاه فرش دستباف ایران رقم خورد

تجلیل ملی از پیشکسوت رفوگری فرش همدان

نویسنده : مریم مقدم

فرش ایرانی فقط حاصل گره‌زدن تار و پود و کنار هم نشاندن رنگ و نقش نیست؛ سندی بافته‌شده از فرهنگ، هنر، اقتصاد و حافظه تاریخی یک سرزمین است. بسیاری از فرش‌های دستباف ایرانی ده‌ها و گاه صدها سال در خانواده‌ها، مجموعه‌های خصوصی و موزه‌ها باقی مانده‌اند و ارزش آنها، با گذشت زمان، از یک کالای مصرفی به یک اثر هنری و فرهنگی تبدیل شده است.
اما فرش، حتی اگر نفیس‌ترین بافت و مرغوب‌ترین مواد را داشته باشد، در برابر زمان مصون نیست. پوسیدگی، بیدخوردگی، پارگی، ریختگی، آسیب‌های ناشی از نگهداری نامناسب و حتی صدمات شیمیایی می‌تواند ساختار یک فرش را تهدید کند. درست در همین نقطه، حرفه‌ای وارد میدان می‌شود که شاید در مقایسه با بافندگی و طراحی کمتر دیده شده باشد، اما برای تداوم حیات فرش دستباف نقشی اساسی دارد: رفوگری و مرمت. در سی‌وسومین نمایشگاه ملی فرش دستباف ایران، نام یکی از استادان باسابقه این حرفه از همدان در میان چهره‌های مورد تقدیر قرار گرفت؛ استاد محمدحسین ساعتی وحید، پیشکسوت رفوگری و مرمت فرش استان همدان که بیش از شش دهه از عمر خود را با فرش و این حرفه سپری کرده است.
این تجلیل، اگر از سطح یک مراسم رسمی فراتر برویم، می‌تواند فرصتی برای توجه دوباره به حرفه‌ای باشد که در زنجیره ارزش فرش دستباف، کمتر دیده می‌شود؛ حرفه‌ای که وظیفه آن تنها «تعمیر» یک فرش آسیب‌دیده نیست، بلکه در مواردی به معنای حفظ اصالت، ساختار و ارزش تاریخی یک اثر است.
شش دهه با تار و پود فرش
محمدحسین ساعتی وحید، متولد ۲۵ شهریور ۱۳۳۵ در همدان، از هفت‌سالگی و با حمایت پدر وارد بازار فرش و حرفه رفوگری شد. آنچه در ابتدا یک مهارت حرفه‌ای بود، در گذر بیش از شش دهه به تخصصی تبدیل شد که امروز او را در شمار استادکاران باسابقه رفوگری استان همدان قرار داده است.
رفوگری حرفه‌ای، برخلاف تصور عمومی، صرفاً دوختن قسمت پاره‌شده یک فرش نیست. رفوگر باید ساختمان فرش، نوع تار و پود، جنس و ضخامت نخ، شیوه بافت، رنگ و ساختار نقش را بشناسد و بتواند میان بخش آسیب‌دیده و بافت اصلی هماهنگی ایجاد کند.در مرمت فرش‌های نفیس، کوچک‌ترین مداخله اشتباه می‌تواند نه‌تنها ظاهر اثر، بلکه ارزش هنری و اقتصادی آن را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، تجربه استادکار در تشخیص نوع آسیب و انتخاب شیوه مناسب مرمت، بخشی از سرمایه تخصصی این حرفه محسوب می‌شود.
ساعتی وحید در طول سال‌های فعالیت خود در مرمت انواع آسیب‌های فرش، از پوسیدگی و بیدخوردگی تا پارگی، ریختگی و آسیب‌های مربوط به سربافی، تجربه اندوخته است. دامنه مهارت او حتی به تعمیر و احیای ابزارهای تخصصی رفوگری، از انواع قلاب‌های رو و پشت تا قلاب بافت، نیز رسیده است.
وقتی مرمت بازآفرینی می‌شود
اهمیت مهارت یک رفوگر زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آسیب، محدود به یک پارگی ساده نباشد و بخش مهمی از ساختار یا نقش فرش از میان رفته باشد.در کارنامه استاد ساعتی وحید، نمونه‌هایی از مرمت فرش‌هایی وجود دارد که آسیب آنها نیازمند بازسازی بخش‌های از دست‌رفته بوده است. از جمله، یک فرش کناره سه‌متری که در چند نقطه، حتی از قسمت میانی، دچار پارگی شده بود و نیاز به بازسازی گسترده داشت.
در برخی قالی‌هایی که قسمت سر و ته آنها از بین رفته بود نیز، او به جای استفاده صرف از روش‌های متداول چله‌کشی مغزی، از شیوه تیکمه‌بافی استفاده کرده است؛ روشی که نشان‌دهنده اتکا به تجربه عملی و شناخت ساختار فرش در فرآیند مرمت است.
اما یکی از نمونه‌های شاخص در کارنامه او، مرمت یک قالیچه راور کرمان با طرح مشاهیر است؛ اثری که حدود ۱۱ چهره آن بر اثر ریختن اسید آسیب دیده بود.در چنین شرایطی، موضوع دیگر صرفاً ترمیم یک سطح آسیب‌دیده نیست. بخش‌هایی از چله و بافت باید بازسازی شود و نقش‌های از بین رفته، با دقت و شناخت کافی دوباره به ساختار فرش بازگردند. ساعتی وحید در این اثر، چله‌های بخش‌های آسیب‌دیده را بازسازی کرد، چهره‌های تخریب‌شده را دوباره طراحی و سپس بافت آنها را اجرا کرد.اینجا مرمت، از یک عملیات فنی فراتر می‌رود و به نوعی بازآفرینی هنری بر بستر یک اثر اصیل تبدیل می‌شود.
سرمایه‌ای که در دست استادکاران است
یکی از نکات مهم درباره رفوگری این است که بخش قابل توجهی از دانش آن، همچنان در قالب تجربه استادکاران منتقل می‌شود؛ دانشی که لزوماً همه ابعاد آن را نمی‌توان در دستورالعمل‌های مکتوب خلاصه کرد. تشخیص آسیب، انتخاب نخ و ابزار، هماهنگ‌کردن رنگ و بافت، شناخت شیوه‌های مختلف رفو و تصمیم‌گیری درباره میزان مداخله در یک اثر، مجموعه‌ای از مهارت‌هایی است که طی سال‌ها کار عملی شکل می‌گیرد.
از این منظر، استادکاران رفوگری بخشی از سرمایه انسانی صنعت فرش هستند؛ سرمایه‌ای که اگر انتقال آن به نسل جدید متوقف شود، در آینده ممکن است فرش‌های ارزشمند همچنان وجود داشته باشند، اما متخصصانی که توانایی مرمت اصولی آنها را داشته باشند، کمتر شوند.
این نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم فرش‌های نفیس و قدیمی تنها در بازار داخلی گردش ندارند و بخشی از آنها در مجموعه‌های خصوصی، موزه‌ها و بازارهای تخصصی خارج از کشور نگهداری می‌شوند. در طول سال‌های فعالیت استاد ساعتی وحید نیز نمونه‌هایی از فرش‌های اصیل، نفیس و آنتیک از نقاط مختلف جهان و حتی مجموعه‌های موزه‌ای برای مرمت به ایران و همدان سپرده شده است.بنابراین، مهارت رفوگری را نمی‌توان صرفاً یک حرفه خدماتی تلقی کرد. این مهارت در نقطه تلاقی اقتصاد فرش، حفاظت از میراث فرهنگی و صنایع‌دستی قرار دارد.
همدان؛ فراتر از تولید
تجلیل از یک استاد رفوگر همدانی در یک رویداد ملی، یک پیام دیگر نیز برای استان دارد و آن هم این است که ظرفیت فرش همدان را نباید فقط با میزان تولید یا تعداد بافندگان سنجید.زنجیره فرش از طراحی و تأمین مواد اولیه آغاز می‌شود و با رنگرزی، بافندگی، پرداخت، شست‌وشو، کارشناسی، رفو، مرمت، عرضه، تجارت و صادرات ادامه پیدا می‌کند. هر حلقه‌ای که از این زنجیره حذف شود، بخشی از ارزش افزوده صنعت فرش نیز از بین می‌رود.
در چنین ساختاری، رفوگر صرفاً در انتهای مسیر تولید قرار ندارد؛ بلکه در مرحله‌ای فعالیت می‌کند که می‌تواند عمر اقتصادی و فرهنگی یک فرش را افزایش دهد.برای استانی مانند همدان که سابقه و ظرفیت قابل توجهی در حوزه فرش دستباف دارد، شناسایی استادکاران و مهارت‌های تخصصی این حوزه باید بخشی از سیاست توسعه فرش باشد. ایجاد بانک اطلاعات استادکاران، مستندسازی تجربه آنها، آموزش تخصصی نسل جوان و طراحی سازوکارهای استاد ـ شاگردی می‌تواند از اقداماتی باشد که به حفظ این دانش کمک می‌کند.
نمایشگاه ملیفرصتی برای دیدن حلقه‌های پنهان فرش
سی‌وسومین نمایشگاه ملی فرش دستباف ایران از ۱۷ تا ۲۱ شهریورماه ۱۴۰۵ در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران برگزار می‌شود و بیش از ۱۵۸ شرکت و واحد تولیدی داخلی در آن حضور دارند. هدف چنین رویدادی فقط عرضه فرش نیست. ارتباط میان تولیدکنندگان، تجار و صادرکنندگان، معرفی ظرفیت‌های صنعت فرش و تقویت مسیرهای صادراتی، از مهم‌ترین کارکردهای نمایشگاه ملی فرش است.حضور دانش‌آموختگان حوزه فرش و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز می‌تواند به پیوند میان دانش سنتی و فناوری‌های جدید کمک کند؛ ضرورتی که برای حضور دوباره فرش ایرانی در بازارهای رقابتی امروز اهمیت دارد. با این حال، اگر قرار است از احیای صنعت فرش سخن بگوییم، نگاه ما نباید فقط به دار قالی و سالن فروش محدود بماند. آینده این صنعت به مجموعه‌ای از تخصص‌ها وابسته است که در کنار هم ارزش نهایی فرش را شکل می‌دهند؛ از طراحی و بافت تا کارشناسی، مرمت و نگهداری.
یک تجلیل و یک مطالبه
تجلیل ملی از استاد محمدحسین ساعتی وحید، در ظاهر پاسداشت بیش از شش دهه فعالیت یک استادکار است؛ اما در سطحی عمیق‌تر می‌تواند یادآور یک مطالبه مهم باشد: حفظ مهارت‌های تخصصی فرش به اندازه حمایت از تولید آن اهمیت دارد.
فرش دستباف ایرانی زمانی می‌تواند همچنان یک میراث زنده و یک صنعت اقتصادی باشد که برای تمام چرخه عمر آن برنامه داشته باشیم؛ از طراحی و تولید گرفته تا عرضه، صادرات، نگهداری، مرمت و احیا.حمایت از استادکاران، ثبت و مستندسازی روش‌های تخصصی، آموزش نیروهای جوان، تقویت نظام استاد ـ شاگردی و ایجاد بازار حرفه‌ای برای خدمات مرمت، بخشی از سیاست‌هایی است که می‌تواند مانع فراموشی این مهارت شود.
استاد ساعتی وحید از نسلی است که بخش بزرگی از دانش خود را نه از پشت میز آموزش، بلکه از سال‌ها کار با تار و پود آموخته است. دست‌های او با فرش‌هایی مواجه شده‌اند که زمان، حوادث و بی‌احتیاطی بخشی از وجودشان را گرفته بود و وظیفه او بازگرداندن آنچه امکان بازگشت داشت، بدون از بین بردن هویت اثر بود.شاید به همین دلیل، ارزش یک رفوگر را نباید فقط با تعداد فرش‌هایی که مرمت کرده سنجید. ارزش واقعی این حرفه در همان لحظه‌ای آشکار می‌شود که یک اثر قدیمی، به جای کنار گذاشته‌شدن، دوباره امکان ادامه زندگی پیدا می‌کند. تجلیل از استاد محمدحسین ساعتی وحید در سی‌وسومین نمایشگاه ملی فرش دستباف ایران، در حقیقت ادای احترام به یک فرد و یک حرفه است؛ حرفه‌ای که میان گذشته و آینده فرش ایرانی ایستاده است.فرش، روزی بر دار بافته می‌شود؛ اما عمر آن همان‌جا تمام نمی‌شود.
سال‌ها بعد ممکن است پاره شود، رنگ ببازد، بید بخورد یا بخشی از نقش خود را از دست بدهد. آن زمان، این رفوگر است که تصمیم می‌گیرد یک اثر تاریخی تسلیم فرسودگی شود یا بار دیگر به چرخه زندگی بازگردد. گاهی تاریخ نه در کتاب‌ها، بلکه در تار و پود یک فرش باقی می‌ماند؛ و گاهی این دست‌های یک رفوگر است که اجازه نمی‌دهد این تاریخ از هم گسسته شود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس