پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

گردشگری روستایی قربانی بن‌بست مالی

آلوها رسیدند، جشنواره نرسید

نویسنده : مریم مقدم

رویداد 5 ساله تعطیل شد
5دوره برگزاری یک رویداد محلی، برای تبدیل آن به محصولی پایدار کافی نبود؛ حالا با پایان فصل برداشت، فرصت معرفی آلو و فرآورده‌های آن نیز از دست رفته است.
آلوهای حیدره قاضی‌خان امسال به جشنواره نرسیدند؛ نه به این دلیل که محصولی برای عرضه وجود نداشت یا ظرفیت روستا برای میزبانی از گردشگران از میان رفته بود، بلکه به دلیل آنکه پنجمین جشنواره آلو، گردو و غذاهای محلی این روستا، در نهایت به دلیل محدودیت منابع مالی برگزار نشد. رویدادی که 5سال فرصت داشت به یکی از نشانه‌های گردشگری کشاورزی منطقه تبدیل شود، امسال از تقویم گردشگری جا ماند؛ در حالی که با پایان فصل برداشت، بخشی از مهم‌ترین ظرفیت‌های زمانی و اقتصادی آن نیز از دست رفته است.
این اتفاق، فراتر از لغو یک جشنواره محلی، پرسشی جدی درباره شیوه مدیریت گردشگری روستایی در شهرستان بهار و استان همدان مطرح می‌کند؛ وقتی یک رویداد با مشارکت مردم، تولیدکنندگان و فعالان محلی شکل گرفته و چند دوره تداوم یافته است، چرا برای استمرار آن هنوز باید چشم‌انتظار تأمین هزینه‌های اجرایی ماند؟ سهم مدیریت شهرستان، دستگاه متولی گردشگری و نهادهای اقتصادی در حفظ چنین فرصتی چیست؟ مسأله حیدره فقط کمبود پول نیست؛ مسأله، نبود سازوکاری روشن برای تبدیل یک ظرفیت بومی به رویدادی اقتصادی و پایدار است.
5سال برگزاری؛ چرا جشنواره به پشتوانه پایدار نرسید؟جشنواره آلو، گردو و غذاهای محلی حیدره قاضی‌خان در 5سال برگزار شد و توانست برای معرفی محصولات روستا، عرضه خوراک بومی و گردهم‌آوردن تولیدکنندگان و مردم، بستری فراهم کند. استقبال از دوره‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که این رویداد دست‌کم از ظرفیت اجتماعی و محلی قابل توجهی برخوردار بوده است؛ هرچند برای سنجش دقیق میزان موفقیت آن، آمار بازدیدکنندگان، فروش محصولات و آثار اقتصادی دوره‌های پیشین باید بررسی شود.
در یک پوستر اطلاع‌رسانی مشخص شد در سال جاری، با وجود پیگیری‌هایی برای تأمین هزینه‌ها، محدودیت مالی دهیاری و فراهم‌نشدن منابع لازم، برگزاری جشنواره امکان‌پذیر نشد. ارتباط با حامیان مالی و فعالان مرتبط با تولید و فرآوری آلو نیز نتوانست مشکل تأمین هزینه‌های اجرایی را برطرف کند.
این وضعیت، ضعف یک الگوی رایج در برگزاری رویدادهای محلی را آشکار می‌کند؛ الگویی که در آن، برگزارکنندگان برای هر دوره ناچارند دوباره منابع مالی را جست‌وجو کنند، اما برای تأمین مستمر هزینه‌ها و تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌های مرتبط، سازوکار مشخصی وجود ندارد یا دست‌کم به اندازه کافی کارآمد نیست.
دهیاری‌ها با منابع محدود خود مسئولیت‌های متعددی در اداره امور روستا دارند. انتظار اینکه یک دهیاری به‌تنهایی هزینه‌های یک رویداد گردشگری را تأمین کند، بدون آنکه سهم سایر نهادهای مرتبط، منافع اقتصادی جشنواره و امکان جذب سرمایه بخش خصوصی مشخص شده باشد، نمی‌تواند راهبردی پایدار باشد.
از سوی دیگر، 5دوره برگزاری، خود فرصتی برای عبور از شیوه تأمین مالی مقطعی بوده است. اکنون باید پرسید چرا در این مدت، مدل اقتصادی جشنواره به‌گونه‌ای طراحی نشده که هزینه‌های آن از ترکیبی از مشارکت عمومی، حمایت سازمان‌یافته دستگاه‌ها و درآمدهای حاصل از فعالیت‌های اقتصادی
تأمین شود؟
مسئولیت مدیریت
شهرستان کجاست؟
برگزاری رویدادی با محوریت کشاورزی، محصولات محلی و گردشگری روستایی، موضوعی نیست که ضرورتا در محدوده توان و مسئولیت یک دهیاری باقی بماند. چنین رویدادی می‌تواند در پیوند با اهداف توسعه اقتصادی، معرفی ظرفیت‌های شهرستان، حمایت از تولیدکنندگان و افزایش نشاط اجتماعی تعریف شود.
از این منظر، فرمانداری و شهرداری بهار و مدیریت شهرستان می‌توانند نقشی فراتر از پیگیری اداری داشته باشند؛ نقشی در هماهنگ‌کردن دستگاه‌ها، بررسی امکان مشارکت مالی و غیرمالی نهادهای مرتبط و ایجاد سازوکاری برای تقسیم مسئولیت‌ها.
اگر درخواست حمایت از سوی مدیریت محلی مطرح شده باشد، لازم است مشخص شود چه دستگاه‌هایی امکان مشارکت داشته‌اند، چه پیشنهادهایی بررسی شده و چرا در نهایت منابع لازم فراهم نشده است. این پرسش‌ها برای متهم‌کردن یک نهاد مطرح نمی‌شوند؛ بلکه برای روشن‌شدن نحوه تصمیم‌گیری درباره فرصتی هستند که می‌توانست به معرفی محصولات و ظرفیت‌های گردشگری منطقه کمک کند.
شهرداری بهار نیز می‌توانست در چارچوب وظایف و امکانات قانونی خود، در زمینه تبلیغات شهری، اطلاع‌رسانی، معرفی محصولات و تسهیل ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار مشارکت داشته باشد. در همین حال، دستگاه‌های مرتبط با کشاورزی، میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و بخش خصوصی باید امکان همکاری خود را متناسب با مأموریت و ظرفیتشان بررسی کنند.
البته حمایت مالی الزاما به معنای پرداخت نقدی از بودجه عمومی نیست. تأمین امکانات اجرایی، خدمات فنی، تبلیغات، تجهیزات، تسهیل دسترسی، هماهنگی حمل‌ونقل و معرفی جشنواره به شبکه‌های گردشگری نیز می‌تواند بخشی از هزینه‌ها را کاهش دهد.
بنابراین، پرسش اصلی این نیست که کدام دستگاه باید تمام هزینه جشنواره را بپردازد؛ پرسش این است که چرا برای یک رویداد دارای ظرفیت محلی، سازوکار مشخصی برای تجمیع امکانات و مشارکت نهادهای مسئول شکل نگرفته است؟
متولی گردشگری
فقط برنامه ریز رویداد نیست
اگر جشنواره آلو، گردو و غذاهای محلی قرار است به محصولی در تقویم گردشگری استان تبدیل شود، نقش اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی باید فراتر از حضور در مراسم یا حمایت‌های موردی تعریف شود.
از منظر برنامه‌ریزی گردشگری منطقه‌ای، شناسایی رویدادهای بومی، ارزیابی ظرفیت آن‌ها، پیوند دادنشان با بازار سفر، کمک به تدوین تقویم رویدادها و تسهیل مشارکت بهره‌برداران اقتصادی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش ماندگاری چنین برنامه‌هایی کمک کند.
حیدره قاضی‌خان یک موضوع مشخص برای ورود کارشناسی این دستگاه فراهم می‌کند: آیا جشنواره آلو و گردو ظرفیت تبدیل‌شدن به یک رویداد شناخته‌شده در گردشگری کشاورزی همدان را دارد؟ اگر پاسخ مثبت است، چه برنامه‌ای برای حفظ آن وجود دارد؟ اگر قرار است این رویداد ادامه پیدا کند، مسئولیت برنامه‌ریزی، تأمین مالی، بازاریابی و ارزیابی عملکرد آن میان چه نهادهایی تقسیم خواهد شد؟
این پرسش‌ها باید در سطح شهرستان و استان پاسخ داده شوند. نمی‌توان از توسعه گردشگری روستایی سخن گفت، اما در زمان مواجهه با محدودیت منابع، سرنوشت رویدادهای محلی را صرفا مسأله برگزارکنندگان دانست.
از سوی دیگر، نمی‌توان بدون بررسی اسناد و سوابق، ادعا کرد که یک دستگاه مشخص از انجام وظیفه خودداری کرده است. آنچه روشن است، نتیجه نهایی است: جشنواره امسال برگزار نشد و فرصتی برای معرفی محصولات محلی از دست رفت. اکنون وظیفه مدیریت گردشگری، بررسی دلایل این توقف و جلوگیری از تکرار آن در سال آینده است.
راه نجات جشنواره؛ از هزینه‌کردن برای مراسم تا درآمدزایی از رویداد
راهکار ادامه برگزاری جشنواره حیدره، لزوما افزایش وابستگی آن به بودجه‌های دولتی نیست. راهکار مؤثرتر، طراحی مدلی ترکیبی است که در آن مردم محلی و بهره‌برداران اقتصادی نه صرفاً دریافت‌کننده حمایت، بلکه شریک در برنامه‌ریزی و منافع جشنواره باشند.
نخستین اقدام می‌تواند تشکیل یک کارگروه اجرایی کوچک با حضور نمایندگان روستا، مدیریت شهرستان، دستگاه‌های مرتبط و تولیدکنندگان باشد. وظیفه این کارگروه باید تعیین هزینه‌های ضروری، تقسیم مسئولیت‌ها، جذب حامی مالی و تدوین برنامه درآمدی باشد؛ نه صرفاً برگزاری جلسه‌ای دیگر که در پایان، همه با همان مشکل قبلی به خانه برگردند.
در گام بعد، باید فهرستی از تولیدکنندگان آلو و گردو، کارگاه‌های فرآوری، تولیدکنندگان مربا، لواشک، خشکبار و سایر محصولات مرتبط و کسب‌وکارهایی که از این مواد اولیه استفاده می‌کنند، تهیه شود. این مجموعه می‌تواند هسته اقتصادی جشنواره را تشکیل دهد.
برای مثال، تولیدکنندگان فرآورده‌های آلو و گردو می‌توانند در قالب قراردادهای شفاف، حامی مالی جشنواره شوند و در مقابل، از غرفه فروش، معرفی محصولات، تبلیغات محیطی و رسانه‌ای و امکان ارتباط مستقیم با مشتریان بهره ببرند. مشارکت می‌تواند متناسب با توان مالی هر کسب‌وکار و در قالب نقدی یا غیرنقدی تعریف شود تا فشار نامتناسبی بر تولیدکنندگان کوچک وارد نشود.
ایجاد بازارچه فروش مستقیم، پیش‌فروش غرفه‌ها، عرضه بسته‌های محصولات بومی، برگزاری کارگاه‌های معرفی فرآوری محصولات، فروش محصولات محلی از طریق فضای مجازی و همکاری با فروشگاه‌ها و مراکز عرضه مواد غذایی نیز می‌تواند بخشی از هزینه‌های برگزاری را پوشش دهد.
در این مدل، جشنواره باید برای حامیان اقتصادی نیز ارزش قابل سنجش ایجاد کند. تعداد بازدیدکنندگان، میزان فروش غرفه‌ها، بازدید از صفحات تبلیغاتی، تعداد مشتریان جدید و میزان مشارکت تولیدکنندگان می‌تواند در گزارش عملکرد هر دوره ثبت شود. حامی مالی زمانی برای تداوم همکاری انگیزه دارد که بداند مشارکت او صرفا هزینه‌ای تبلیغاتی و بی‌نتیجه نیست.
البته درآمدزایی به معنای حذف نقش دولت نیست. دولت و مدیریت محلی همچنان در فراهم‌کردن هماهنگی، زیرساخت، تسهیل‌گری و حمایت از رویدادهای دارای منفعت عمومی نقش دارند. تفاوت در این است که همه هزینه‌ها بر دوش یک نهاد محدود باقی نمی‌ماند و بخشی از منابع از محل ارزش اقتصادی خود جشنواره تأمین می‌شود.
نشاط اجتماعی هم بخشی از
توسعه است
جشنواره‌های محلی فقط ابزار فروش محصول نیستند. گردهم‌آوردن مردم، تقویت ارتباطات اجتماعی، معرفی فرهنگ بومی و فراهم‌کردن فرصت مشارکت برای گروه‌های مختلف، از آثار اجتماعی بالقوه این رویدادهاست.
ایجاد نشاط اجتماعی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت فرهنگی مردم، از اهداف مهم سیاست‌گذاری عمومی است؛ اما چنین هدفی زمانی تحقق می‌یابد که رویدادها به برنامه‌هایی مقطعی و شکننده تبدیل نشوند. استمرار، مشارکت واقعی مردم و تناسب برنامه با نیازها و ظرفیت‌های محلی، شرط اثرگذاری آن‌هاست.
در حیدره قاضی‌خان، جشنواره می‌توانست بستری برای حضور تولیدکنندگان، خانواده‌ها، فعالان فرهنگی و کسب‌وکارهای محلی باشد. از دست‌رفتن این فرصت، ضرورت بازنگری در شیوه حمایت از رویدادهای اجتماعی و اقتصادی روستاها را برجسته می‌کند.
البته نشاط اجتماعی نباید به توجیهی برای هزینه‌کرد بدون برنامه تبدیل شود. یک رویداد موفق باید هم ارزش فرهنگی و اجتماعی ایجاد کند و هم از نظر مالی، اجرایی و محیطی قابل دفاع باشد.
پرسش نهایی
از مدیریت شهرستان و استان
آلوهای حیدره امسال از جشنواره جا ماندند؛ اما هنوز می‌توان مانع آن شد که این اتفاق به سرنوشت دائمی رویدادهای بومی تبدیل شود.
مدیریت شهرستان بهار باید امکان هماهنگی میان دستگاه‌ها و بخش خصوصی را بررسی کند. شهرداری و نهادهای محلی می‌توانند در حدود اختیارات خود به تبلیغات، خدمات و معرفی محصولات کمک کنند. دستگاه‌های مرتبط با کشاورزی نیز می‌توانند در شناسایی تولیدکنندگان و ظرفیت‌های فرآوری نقش داشته باشند. در سطح استان، اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی باید امکان جای‌دادن این رویداد در برنامه توسعه گردشگری کشاورزی و تقویم رویدادهای منطقه‌ای را ارزیابی کند.
در کنار این اقدامات، ضروری است عملکرد پنج دوره گذشته جشنواره مستند شود تا تصمیم‌گیری برای آینده بر پایه داده و تجربه باشد، نه صرفاً امید به استقبال دوباره مردم.
پرسش روشن است: اگر یک رویداد محلی پس از 5دوره برگزاری، با وجود ظرفیت محصولات بومی و امکان مشارکت تولیدکنندگان، به دلیل محدودیت مالی متوقف می‌شود، چه کسی مسئول طراحی سازوکاری است که از تکرار این وضعیت
جلوگیری کند؟
توسعه گردشگری روستایی با شمارش جشنواره‌ها در تقویم محقق نمی‌شود. معیار واقعی، توانایی حفظ رویدادها، ایجاد درآمد برای جامعه محلی و تبدیل ظرفیت‌های بومی به فرصت‌های پایدار اقتصادی است. حیدره قاضی‌خان امسال از این فرصت جا ماند؛ اکنون نوبت متولیان شهرستان و استان است که نشان دهند این توقف، نقطه پایان یک تجربه محلی نیست، بلکه آغاز بازنگری در شیوه مدیریت و تأمین مالی گردشگری روستایی خواهد بود.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید