پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

«خانواده» دیروز، امروز و فردا

نویسنده : نیلوفر بهره‌مندنژاد

خانواده‌های بزرگ و پرجمعیت یکی از شاخص‌های جامعه گذشته ایرانی است. بچه‌ها در یک خانواده بزرگ می‌شدند و ازدواج می‌کردند و تا حد امکان هم عروس و دامادها در همان خانه و با هم زندگی می‌کردند و دور یک اجاق می‌نشستند؛ اجاق در اصل به کرسی و یا بخاری گفته می‌شد که خانواده‌ها دور آن می‌نشستند و به‌خاطر همان هم به دورهمی‌های خانواده‌ها اطلاق می‌شده است.
یک نکته قابل ملاحظه درباره گذشته ما این بوده که نزدیک ٧٠ درصد مردم روستانشین بودند. کمتر از ٢٥ درصد جمعیت در شهر بودند. شهرهای آن موقع هم به‌معنای امروزی بزرگ نبودند. معمولا جزو مناطقی به‌شمار می‌رفتند که دورشان حصار کشیده می‌شده و مستقل اداره می‌شدند.
تراکم جمعیت به‌اندازه امروز هم نبوده که فشارها را بیشتر و بیشتر کند؛ بنابراین مجموعه عواملی زندگی گذشته را جمعی‌تر می‌کرده و با از بین رفتن همان عوامل چه‌خوب و چه‌ بد، مردم ما را به زندگی فردی متمایل می‌کند. فردیتی که هر روز در این جامعه افزایش پیدا می‌کند و به نظر می‌رسد حتی فردیت امروز ما با فردیتی که در کشورهای توسعه‌یافته بروز پیدا کرده، متفاوت است.
یکی از نهاد‌های مهم دوران گذشته، خانواده بوده، رفتارها در درون خانواده اهمیت داشت و از این رو افراد با هم به‌طور مثال شوخی می‌کردند، دور‌هم‌نشینی شبانه شکل می‌گرفته، از سوی دیگر حتی روضه‌ها و مرثیه‌های خانگی اصالت داشته و خانواده‌ها به‌خاطر همین به بهانه‌های مختلف دور هم می‌نشستند و همین مناسبات مانع از گرایش افراد به فردیت کشیده می‌‌شده است.
بادام‌ شکستن‌های دورهمی، قصه و افسانه‌گفتن‌های دورهمی، ارتباطات افراد قدیمی را سامان می‌داد. پس از خانواده، مسائل مختلف دیگری هم بوده؛ زندگی‌ها خودکفا بود. این اقتصاد درون خانواده زندگی را ساده‌تر می‌کرد و یک ارتباط دوسویه بین افراد و خانواده و خانواده و افراد شکل می‌گرفت و مجموعه خانواده‌ها ارتباطی ساده‌تر و از نوع همین ارتباط فرد و خانواده برقرار می‌کردند که شکل زندگی آن زمان را متفاوت‌تر از شکل زندگی امروز نشان می‌دهد.
خانه‌های گذشته اگر ٢٠ اتاق داشت و در هر اتاق هر فرزندی یک خانواده را اداره می‌کرد حالا تبدیل شده به آپارتمان‌های چندین‌طبقه؛ آپارتمان‌هایی که زندگی را شخصی‌تر کرده است در عین اینکه باهم‌بودن را در آن می‌شود تصور کرد، شکل و نحوه معماری ساختمان‌ها هم زندگی را شخصی‌تر و فردی‌تر کرده است.
خانواده‌های قدیم چطور با شرایط اقتصادی کنار می‌آمدند؟
امروز دغدغه‌های معیشتی، افراد را به‌سوی فردیت می‌کشاند و این یک اتفاق طبیعی است. فرزند یکی از آن شاخص‌هایی است که انگیزه افراد را به زندگی اجتماعی و یا انفرادی نشان می‌دهد.
در گذشته تعداد شهر‌های ایران با همان تعاریفی که وجود داشت، به ۲۰۰ تا هم نمی‌رسید. ولی در سرشماری اخیر، تعداد شهرها بالغ بر ۲ هزار و ۴۰۰ تا است. درصورتی‌که همه این شهرها ابتدایی بوده و واقعی نیستند؛ جمعیت ما از کشاورزی و تولید به سمت زندگی مصرفی می‌روند.

ازدواج بستر اصلی شکل‌گیری خانواده
از بسترهای اصلی شکل‌گیری خانواده می‌توان به ازدواج و تشکیل زندگی مشترک بین زن و مرد اشاره کرد، باید بپذیریم که میزان رخداد ازدواج تأثیر مستقیمی بر روند صعودی یا نزولی جمعیت نیز دارد و واقعه طلاق نیز می‌تواند بر این روند تأثیرگذار باشد و شدت آن را افزایش دهد. از همین رو افزایش واقعه طلاق در کشور نیز به میزان ازدواج قابل توجه و مهم است.
در گذشته طلاق کم بود. مردم همدیگر را دوست ‌داشتند، بزرگ‌ترها بزرگ بودند و جایگاه خودشان را داشتند و کوچک‌ترها هم کوچک! این‌ عبارات حقیقت‌هایی است که همواره درباره گذشته جامعه ایرانی به ذهن ما مخابره می‌شود؛ بنابراین وقتی از فردگرایی امروز ایرانیان حرف می‌زنیم، عده‌ای سخن برمی‌آورند که مگر در گذشته چه بوده‌ایم که امروز می‌گویید تنها شده‌ایم. مدعی‌اند در گذشته نسبت ما با آزادی اندک بوده و به همین دلیل فردگرایی‌مان بروز داده نمی‌شود.
کاهش صبوری و گذشت در بین زوج‌های جوان در جامعه امروز
هرچه جلو‌تر می‌رویم و جامعه مدرن‌تر می‌شود، انگار گذشت و صبوری کمتر می‌شود و زوجین با کوچک‌ترین تنشی فورا راهی دادگاه‌ها شده و خواستار جدایی می‌شوند.
در گذشته دوام زندگی‌های مشترک بیشتر بود و زوجین سازگاری بهتری داشتند؛ زیرا طلاق را به‌منزله‌ نوعی بی‌آبرویی تلقی می‌کردند و خانواده‌ها نه‌تنها از فرزندان خود که خواستار طلاق بودند، حمایت نمی‌کردند بلکه آن‌ها را به ادامه زندگی و سازگاری با شرایط موجود ترغیب می‌کردند. اما چند سالی است براساس آمار‌ها، گفته شده شاهد افزایش چشمگیر نرخ طلاق به‌ویژه در تهران هستیم. از مسائل اقتصادی، بیکاری، اعتیاد، افت اخلاق جامعه گرفته تا افزایش سن، حتی گاهی مهریه‌های سنگین هم سبب وسوسه خانم‌ها می‌شود تا حرف طلاق را بین چالش‌های کوچک با همسر خود پیش بکشند.

رابطه طلاق و سن ازدواج
براساس آمار‌های سازمان ثبت احوال، افزایش سن ازدواج که از عوامل طلاق است، رابطه‌ای مستقیم با طلاق دارد؛ زیرا با افزایش سن شخصیت فردی و اجتماعی، ارزش‌ها و ضدارزش‌ها و همچنین اولویت‌های فرد در دوران مجردی شکل می‌گیرد و سازگاری و انطباق در سنین بالا پس از ازدواج دشوارتر می‌شود و هنگام بروز چالش‌ها و تنش، زوجین گذشت کمتری از خود نشان می‌دهد و حتی گاهی حسرت دوران مجردی خود را می‌خورند.
هرچه سن افراد بیشتر شود، انتخاب همسر مطابق معیار‌های از پیش تعیین شده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ همچنین گاهی به کاهش میل ازدواج در میان جوانان منجر می‌گردد؛ زیرا با افزایش سن، استقلال افراد در خانه‌ پدری بیشتر شده، ازدواج را نوعی از دست دادن آزادی فردی تلقی کرده و دیرتر به ازدواج تن می‌دهند.
شایان ذکر است که هرچه دوران مجردی افزایش پیدا کند و به‌نوعی طعم زندگی مجردی زیر زبان جوانان مزه پیدا کند، آنها دیگر حاضر به پذیرش مسئولیت‌های زندگی مشترک نمی‌شوند و تا زمانی که به‌معنی واقعی نبود یک فرد مکمل را درک نکنند از ازدواج دوری می‌کنند و در سن بالا به فکر انتخاب همسر و ازدواج می‌افتند که این نوع ازدواج آسیب‌هایی را به‌دنبال خود می‌آورد.

بررسی سن ازدواج و طلاق و عوامل مؤثر بر آن
همانند دیگر پدیده‌های جمعیتی همچون باروری و مرگ‌ومیر، الگوها و روندهای ازدواج نیز در طول دهه‌های اخیر دچار تغییرات زیادی شده است. از جمله این تغییرات می‌توان به افزایش میانگین سن در نخستین ازدواج در هر ۲ جنس، کاهش فاصله سنی زوجین و نیز افزایش وقوع طلاق در بیشتر نقاط دنیا، از جمله ایران، اشاره کرد.
در ایران براساس سنت‌های دیرین و اصول اعتقادی آمار وقوع ازدواج همچنان بالاست، ولی تغییر قابل ملاحظه‌ای در الگوی سنی ازدواج دیده می‌شود که می‌تواند حاکی از افزایش تجرد قطعی و کاهش عمومیت ازدواج در دهه‌های آینده باشد. همراه با افزایش سن ازدواج مردان و زنان فاصله سنی آنان نیز برای ازدواج کاسته شده است. براساس آمار موجود، میزان طلاق در ایران 79 مورد در هزار در دهه 50 بوده است که به 154 مورد در هزار در دهه 90 رسیده است.
نتایج وضعیت تغییرات سن ازدواج در ایران نیـز نشـان می‌دهـد بـین سال‌های 1345 تا 1390، میانگین سن ازدواج زنان از 18 به 23 سال و در مردان از میانگین سـنی 25 سال به 27 سال افزایش یافته است. مدیریت مسائل دختران جوان با توجه به تغییرات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در جامعه امروز از اهمیت بسزایی برخوردار است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس