شب که فرا میرسد، شهر آرام میشود؛ مغازهها کرکرهها را پایین میکشند، خانهها گرم میشوند و چراغها یکییکی خاموش. اما برای عدهای، شب آغاز یک جنگ نابرابر است؛ جنگ با سرما، گرسنگی، خماری و فراموشی. معتادان متجاهر، کسانی که بدون سند و سرپناه در خیابان زندگی میکنند، نخستین قربانیان زمستاناند.
این افراد اغلب در زیر پلها، کنار دیوارهای سیمانی، داخل پارکهای تاریک و ورودی ساختمانهای نیمهکاره شب را سپری میکنند. خواب برای آنها یک آرزو و زنده ماندن یک احتمال است.
لباسهای نازک و خیس، کفشهای سوراخ و پتوهای تکهتکه، آنها را در برابر سرمای استخوانسوز زمین آسیبپذیر میکند. سوءتغذیه و مصرف مداوم مواد، مقاومت بدن را در برابر سرما کاهش میدهد و سرمازدگی برای این افراد یک خطر دائمی است، نه تهدیدی احتمالی. بسیاری حتی متوجه فروپاشی بدن خود نمیشوند.
افزایش مصرف مواد برای مقابله با سرما
مصرف مواد در شبهای سرد افزایش مییابد، اما نه به دلیل لذت، بلکه برای فرار از درد و سرما. مواد گرمایی موقتی ایجاد میکنند که جای خود را به بیحسی و گاهی مرگ میدهد. کارشناسان حوزه آسیبهای اجتماعی گزارش میدهند که در فصل زمستان، موارد اوردوز و سرمازدگی همزمان با مصرف مواد و مرگ خاموش، افزایش مییابد.
نگاه عمومی به معتادان متجاهر اغلب «معضل شهری» است نه انسان. این دیدگاه سبب شده برخوردها بیشتر جمعآوریمحور و کمتر درمانمحور باشد. گشتهای شهری در روزهای سرد فعالتر میشوند، اما ظرفیت مراکز نگهداری محدود است.
برخی افراد به اجبار به مراکز منتقل میشوند و پس از مدتی دوباره به خیابان بازمیگردند؛ نه به این دلیل که خیابان را انتخاب کردهاند، بلکه به دلیل نداشتن جایگزین.
کمپهای ترک اعتیاد و مراکز نگهداری اضطراری، در بهترین حالت، نجات موقتاند. نبود برنامههای پایدار درمان، حمایت روانی و بازتوانی اجتماعی سبب شده چرخه «خیابان- کمپ- خیابان» بارها تکرار شود.
در این بین نیز، زنان معتاد متجاهر وضعیت سختتر و آسیبپذیرتری دارند. بسیاری از آنها در شبها در نقاط دور از دید جامعه پنهان میشوند، جایی که هم سرما و هم خطر تهدیدشان میکند. صدای این زنان کمتر شنیده میشود و مرگشان اغلب بیصداست.
شاید تلخترین بخش، نه سرمای هوا بلکه سرمای نگاههاست: عبور بیتفاوت، بستن پنجره خودرو، تغییر مسیر پیادهرو. جامعه یاد گرفته است که «نببیند». همین بیتوجهی، معتادان متجاهر را بیشتر به حاشیه میراند.
ظرفیت گرمخانهها و خدمات ارائه شده
مدیر خدمات شهری شهرداری همدان در این باره گفت که گرمخانهها صرفا محدود به فصل زمستان نیستند و در تمام سال خدمات ارائه میدهند. با این حال، در زمستان میزان مراجعهکنندگان افزایش مییابد؛ بهطوریکه هر شب بهطور میانگین حدود ۱۵۰ نفر از خدمات گرمخانه استفاده میکنند.
مرتضی رضایی درگفتوگو با خبرنگار همدان پیام افزود: ظرفیت گرمخانه ۲۵۰ نفر است و پذیرش تا سقف این ظرفیت ادامه دارد. خدمات شامل امکان استحمام، تأمین وعدههای غذایی و اسکان شبانه است. در روزهای بارندگی گرمخانه بهصورت ۲۴ ساعته فعال بوده و غذای گرم در تمام ساعات ارائه میشود.
وی با اشاره به اینکه برخی مددجویان در طول روز برای یافتن کار خارج میشوند و دوباره بازمیگردند، یادآور شد: اقدامات بهداشتی، شامل واکسیناسیون، چکاپهای پزشکی، آزمایش HIV و پوشش بیمه سلامت، به طور کامل ارائه میشود، همچنین معرفی افراد به سازمان فنی و حرفهای و فرصتهای شغلی در دستور کار قرار دارد.
رضایی در بخش دیگری از سخنانش تصریح کرد: برخی افراد از خدمات گرمخانه استفاده نمیکنند؛ به دلیل داشتن سرپناه شخصی یا اینکه خواهان قوانین و مقررات، بهویژه ممنوعیت مصرف مواد مخدر نیستند.
وی با بیان اینکه میانگین سن مراجعهکنندگان ۴۲ سال است و پذیرش افراد زیر ۱۸ سال، بالای ۶۰ سال یا مبتلایان به بیماریهای مسری امکانپذیر نیست، تأکید کرد: افراد معتاد بیسرپناه و معتادان متجاهر مطابق ضوابط قانونی به مراکز تخصصی و کمپهای ماده ۱۶ ارجاع داده میشوند تا خدمات درمانی و حمایتی دریافت کنند.
