پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

مهربانی و گذشت در سیره رسول اکرم(ص) و امام مجتبی(ع)

نویسنده : علی حیدری

بنا بر روایات معتبر شیعی، بیست و هشتمین روز از ماه صفر مصادف با رحلت جان‌گداز نبی مکرم اسلام حضرت محمد صلی‌ا... علیه و آله و سلم، نیز شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام است. به همین مناسبت در این نوشتار می‌کوشیم تا به‌قدر توان، گوشه‌ای از سیره بابرکت آن رهبران آسمانی را بازگو کنیم. باشد که از این میان ره‌توشه‌ای برای زندگی خویش برگیریم.
یکی از خصایای والای انسان‌ها که آن‌ها را از سایر مخلوقات خداوند متمایز می‌سازد، رعایت نمودن الزامات اخلاقی است. به‌بیان‌دیگر، انسان ازآن‌جهت که موجودی صاحب اندیشه و اختیار است، فاعل فعل اخلاقی می‌شود که این افعال می‌توانند خوب یا بد باشند. از فضیلت‌های اخلاقی انسان‌ها مهربانی و گذشت در قبال سایرین است. این خصیصه برتر انسانی در سیره حضرات معصومین علیهم‌السلام به‌صورت برجسته و عالی دیده می‌شود.
داشتن روحیه گذشت، نشانه همت بلند و قدرتِ استقامت فرد است. کسانی که روحیه گذشت دارند، افزون بر اینکه می‌توانند در برابر سختی‌های روزگار استقامت کنند، بر نیروی خشم خود نیز مسلط خواهند شد. چنین افرادی این قدرت را دارند تا در مقابل بی‌ادبی، آرامش خویش را حفظ و حتی در بعضی موارد، از تقصیر دیگران چشم‌پوشی کنند. از نظر اسلام، انسان‌های باگذشت در این جهان، به ناراحتی و ناملایمات گرفتار نمی‌شوند و در آخرت نیز از لطف و محبت خاص الهی بهره‌مند خواهند شد. در حقیقت، آنان بلندهمت‌اند و خداوند به دلیل عظمت وجودی‌شان، آنان را در پناه لطف و عنایت خاص خود قرار می‌دهد.
پیامبر رحمت می‌فرماید:
«اسْمَحْ یُسْمَحْ لَکَ». آسان گیر تا بر تو آسان گیرند.
ایشان در حدیث دیگری می‌فرماید:
«خُلْقانِ یُحِبُّهُما اللَّهُ ... فَامَّا اللِّذانِ یُحِبُّهُما اللَّهُ فَالسَّخاءُ وَ السَّماحَهُ». خدا، دو صفت را دوست دارد ... ولی آن دو چیزی که خدا دوست دارد، بخشش و گذشت است.
حضرت رسول اکرم(ص) نه‌تنها در برابر بزرگ‌سالان، بلکه نسبت به کودکان نیز محبت خویش را جاری می‌ساخت. امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «کودک کوچکی بودم، پیامبر صلی‌ا... علیه و آله مرا در دامان خود می‌نشاند و در آغوش می‌گرفت و به سینه خود می‌چسبانید، و گاهی مرا در بستر خواب خود می‌خوابانید و از مهربانی صورت بر صورت من می‌نهاد، و مرا به استشمام بوی لطیف خود موفق می‌داشت».روزی پیامبر صلی‌ا... علیه و آله همراه یارانش از راهی عبور می‌کردند، در آن مسیر کودکانی مشغول بازی بودند نزدِ یکی از آنان نشست و پیشانی او را بوسید و با وی مهربانی کرد. علت آن را از وی پرسیدند. حضرت پاسخ داد: من روزی دیدم این کودک با فرزندم حسین علیه‌السلام بازی می‌کرد و خاک‌های زیرِ پای حسین را برمی داشت و به صورت خود می‌مالید. بنابراین چون او از دوستان حسین است من هم او را دوست دارم. جبرئیل مرا خبر داد این کودک از یاران حسین علیه‌السلام در کربلا خواهد بود. امام حسن مجتبی علیه‌السلام پرورش‌یافته مکتب پیامبر رحمت صلی‌ا... علیه و آله و سلم بود. با مراجعه به زندگانی امام حسن(ع) درمی‌یابیم که مهربانی و گذشت جایگاه خاصی در سیره آن امام همام دارد، به‌طوری‌که می‌توان گفت مهربانی با بندگان خدا از ویژگی‌های بارز امام مجتبی علیه‌السلام بود. اَنس می‌گوید: روزی در محضر امام بودم که یکی از کنیزان ایشان با شاخه گلی در دست وارد شد و آن گل را به امام تقدیم کرد. حضرت گل را از او گرفت و با مهربانی به او فرمود: «برو تو آزادی!». من که از این رفتار حضرت شگفت‌زده بودم، گفتم: ای فرزند رسول خدا! این کنیز تنها یک شاخه گل به شما هدیه کرد. آنگاه شما او را آزاد می‌کنید! امام در پاسخم فرمود:
خداوند بزرگ و مهربان به ما فرموده است هرکس به شما مهربانی کرد، دو برابر او را پاسخ‌گویید. (نساء: 86)
سپس امام فرمود: پاداش در برابر مهربانی او نیز آزادی‌اش بود.
امام همواره مهربانی را با مهربانی پاسخ می‌گفت. حتی پاسخ او در برابر نامهربانی نیز مهربانی بود.روزی امام مشغول غذا خوردن بودند که سگی آمد و برابر حضرت ایستاد. حضرت هر لقمه‌ای که می‌خوردند، یک‌لقمه نیز جلوی آن می‌انداختند. مردی پرسید: یا بن رسول‌ا...! اجازه دهید این حیوان را دور کنم. امام فرمود: نه رهایش کنید! من از خدا شرم می‌کنم که جانداری به غذا خوردن من نگاه کند و من به او غذا ندهم.
امام بسیار باگذشت و بزرگوار بود. از ظلم و ستم دیگران چشم‌پوشی می‌کرد. بارها پیش می‌آمد که واکنش حضرت به رفتار ناشایست دیگران، سبب تغییر رویه فرد خطاکار می‌شد. هم‌چنین داستان مشهوری است که درباره گذشت امام از بی‌ادبی مردی شامی است. خود آن شخص می‌گوید: به مدینه رفته بودم. مردی را دیدم که بر مرکبی گران‌قیمت سوار شده و لباس‌های نفیسی پوشیده بود. از شکوه او خوشم آمد. پرسیدم: «او که بود؟». گفتند:«حسن بن علی بن ابی‌طالب». وقتی نام علی را شنیدم، سینه‌ام دریایی از کینه و دشمنی علیه آن سوار گردید. نسبت به او رشک بردم که چرا علی باید چنین فرزندی داشته باشد. ازاین‌رو، نزد او رفتم و با تندی گفتم: «تو پسر علی هستی؟» فرمود: «آری! فرزند اویم». سپس من تا توانستم به او و پدرش ناسزا گفتم. او صبر کرد تا سخنانم پایان یابد. سپس با خوش‌رویی از من پرسید:
به گمانم در این شهر غریبی. اگر به خانه نیاز داری، به تو خانه می‌دهم؛ اگر به مال نیاز داری به تو ببخشم و اگر کمک دیگری می‌خواهی، بگو تا انجام دهم. شاید مرا باکس دیگری اشتباه گرفته‌ای. اگر جایی می‌خواهی بروی تو را راهنمایی کنم و اگر بارت سنگین است، درآوردن آن به تو کمک کنم؛ اگر گرسنه‌ای سیرت کنم؛ اگر برهنه‌ای، تو را بپوشانم، اگر بارت را به خانه من بیاوری و تا وقتی‌که در این شهر هستی میهمان من باشی، خوشحال می‌شوم. منزل من بزرگ است و برای آسایش تو فراهم است.
مرد شامی با دیدن این‌همه گذشت و مهربانی، گزیری جز اشک شرمساری نداشت. گریه می‌کرد و می‌گفت: گواهی می‌دهم که جانشین خدا بر زمینی و خدا بهتر می‌داند که بار رسالت را بر دوش چه کسی گذارد. تا اکنون تو و پدرت را بیش‌تر از همه مردم دشمن می‌داشتم، ولی اکنون تو دوست‌داشتنی‌ترین بندگان خدا پیش من هستی.
سپس آن مرد به خانه امام مجتبی علیه‌السلام رفت و تا وقتی‌که در مدینه حضور داشت، میهمان حضرت بود. ازآن‌پس، از بهترین دوستداران آن خاندان گردید. گستره گذشت و مهرورزی امام، آن‌قدر پردامنه بود که قاتل او را هم در برگرفت. هم چنان‌که عمر بن اسحاق می‌گوید: من و حسین علیه‌السلام در لحظه شهادت، نزد امام مجتبی علیه‌السلام بودیم که فرمود: بارها به من زهر داده‌اند، ولی این بار تفاوت می‌کند؛ زیرا این بار جگرم را قطعه‌قطعه کرده است.
حسین علیه‌السلام با ناراحتی پرسید: «چه کسی شما را زهر داده است؟» فرمود:
از او چه می‌خواهی. می‌خواهی او را بکشی؟ اگر آن‌کسی باشد که من می‌دانم، خشم و عذاب خداوند بیش‌تر از تو خواهد بود. اگر هم او نباشد، دوست ندارم که به خاطر من، بی‌گناهی گرفتار شود.
منابع:
نهج‌البلاغه
ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب
ابوالفضل هادی منش، آفتاب حسن : رویکردی تحلیلی به زندگانی امام حسن مجتبی (ع)
ابوالقاسم پاینده، نهج الفصاحه
سید حسین اسحاقی، با پیامبر مهربانی
مجلسی، بحارالانوار

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس