پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

به بهانه روزجهانی خط بریل

خط بریل روح آموزش علم در نابینایان

روز جهانی خط بریل هر سال به یاد لویی بریل، مخترع خط بریل، توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد تا توجه جهانی به نیاز جامعه نابینایان و کم‌بینایان بیشتر جلب شود.

شاید آنچه لازم است در چنین روزی به آن پرداخته شود، تسهیل استفاده از این خط برای نابینایان است؛ خطی که هم مورد تحریم و هم گران است و هم در بسیاری از مواقع، مورد تأیید برخی از مراکز دولتی و سازمان‌ها قرار نمی‌گیرد؛ معضلاتی که هریک از آنها می‌تواند تمام تلاش‌ها و انگیزه‌های یک فرد نابینا اما امیدوار را نشانه بگیرد و آنها را از بین ببرد.

در حال حاضر، ۲۸۰ میلیون نفر در جهان دارای آسیب بینایی هستند و یک‌پنجم این تعداد نابینا هستند. سازمان بهزیستی در کشورمان به ۲۰۳ هزار فرد دارای معلولیت بینایی خدمت‌رسانی می‌کند که این تعداد حدود ۱۳ درصد کل معلولان تحت پوشش سازمان بهزیستی را تشکیل می‌دهد، از این تعداد ۱۳۰ هزار نفر مرد و ۷۳ هزار نفر زن هستند. همچنین حدود ۸۸ هزار نفر از آن‌ها را افرادی تشکیل می‌دهند که معلولیت بینایی‌شان بسیار شدید است.

بر اساس قانون شهروندی روشندلان هم مانند تمام اقشار جامعه دارای حق و حقوقی از جمله مناسب‌سازی فضای شهری، فرهنگ‌سازی برخورد افراد جامعه با آنها و غیره هستند؛ مواردی که در کنار اشتغال به عنوان یکی از مهم‌ترین خواسته‌های این افراد، باید مورد توجه قرار گیرند.

لوئی‌بریل مخترع سیستم نوشتن و خواندن ویژه نابینایان بود؛ او در سال ۱۸۰۹ در پاریس به دنیا آمد. پدر بریل چرم‌دوز بود، بریل نیز بسیار علاقه‌مند بود که در کارگاه پدر خود مشغول کار باشد، اما متأسفانه زمانی که سه ساله بود، یک میله آهنی نوک تیز به نام "درفش" وارد چشم او شد و در نتیجه یکی از چشمانش آسیب جدی دید؛ طولی نکشید که التهاب و عفونت به چشم دیگر نیز سرایت کرد و قرنیه‌های هر دو چشم از بین رفت. در نتیجه بریل، بینایی خود را به طور کامل از دست داد.

هنگامی که «لویی بریل» در سال ۱۸۱۹ وارد مدرسه نابینایان پاریس شد، با سیستمی از نوشتن ملموس با استفاده از نقطه آشنا شد که چندین سال قبل توسط «چارلز باربیه» اختراع شده بود. این خط را «نوشتن در شب» می‌نامیدند و مدت‌ها تصور می‌شد که برای ارتباطات شبانه میدان جنگ در نظر گرفته شده است.

با این حال، نوشته‌های «باربیه» نشان می‌دهد که او امیدوار بود که این سیستم توسط افراد دارای اختلالات بینایی و شنوایی و هر کسی که قادر به دریافت آموزش رسمی نیست، استفاده شود. در سال ۱۸۲۴، زمانی که «لویی بریل» تنها ۱۵ سال داشت، توانست یک سیستم سلولی ۶ نقطه‌ای را توسعه دهد.

او از سیستم و راهکار «باربیه» به عنوان نقطه شروع استفاده کرد و پیکربندی ۱۲ نقطه‌ای را به نصف کاهش داد. این روش برای نخستین بار در سال ۱۸۲۹ شکل گرفت. پس از آن، به صورت کامل تر در سال ۱۸۳۷ عرضه شد.

خط بریل برای کمک به شناسایی ۶۳ الگو یا کاراکتر مختلف نقطه‌ای که در سلول ۶ نقطه‌ای شکل می‌گیرند، موقعیت‌های نقطه را از یک، دو، سه به سمت پایین در سمت چپ و چهار، پنج، شش به سمت پایین در سمت راست شماره‌گذاری می‌کرد. شاید بتوان گفت تاریخچه خط بریل در جهان به‌ دست لویی بریل با الگوبرداری از تفکر چارلز باربیه در سن ۱۵ سالگی شکل گرفت.

خط بریل، الفبایی است که به نابینایان کمک می‌کند همانند افراد عادی خواندن و نوشتن را بیاموزند. برای استفاده از این نوع خط به حس لامسه نیاز است؛ این شیوه از نگارش در زبان‌هایی که از چپ به راست است، از چپ به راست نوشته شده و در زبان‌هایی که از راست به چپ نوشته می‌شود، از راست به چپ است.

خط بریل در زبان انگلیسی از راست به چپ و در زبان فارسی از چپ به راست خوانده و نوشته می‌شود. هر حرفی از الفبای بریل از چند نقطه برجسته در قالب دو ستون تشکیل شده است. الفبای هر خطی مانند لاتین، فارسی، عربی، چینی و غیره با قراردادهای مشخص هر خط کدگذاری شده‌ است. فرد نابینا به منظور خواندن این حروف، انگشت خود را روی آن‌ها قرار می‌دهد و با شناسایی موقعیت برجستگی‌ها، حروف و کلمات را تشخیص می‌دهد. با استفاده از خط بریل و این سبک از خواندن، فرد نابینا می‌تواند به سرعت افراد دیگر، مطالب را بخواند.

تاریخچه خط بریل در ایران

در سال 1299ش (بنابر برخی اسناد در 1300ش) یک کشیش آلمانی مسیحی به نام پاستور ارنست جی. کریستوفل از ترکیه به ایران وارد شد و در تبریز اقامت گزید و سپس کار تبلیغ و خدمات رسانی را آغاز کرد. او نابینایان شهر تبریز را دعوت کرد و برای جوانان نابینا کلاس آموزش خط بریل گذاشت. در این دوره جمعاً 5 دانش‌آموز شرکت داشتند. و بدین ترتیب نخستین آموزشگاه و کلاس درس نابینایان و اولین آموزش خط بریل در ایران آغاز شد.

کریستوفل در سال 1307 (یا 1305) تأسیس رسمی مدرسه نابینایان را به نام آموزشگاه نابینایان تبریز به وزارت معارف پیشنهاد کرد. او در همان سال از وزارت معارف مجوز گرفت و کار آموزش را آغاز کرد. برخی نوشته‌اند او در همان سال ورود یعنی 1299 مدرسه نابینایان تبریز را بنیان نهاد. بخش مهمی از آموزش‌ها مربوط به خط بریل بود. چون فراگیری این خط به مثابه یادگیری الفبای فارسی برای بینایان است و افرادی که خط بریل را فرا می‌گرفتند در واقع سواد خواندن و نوشتن را دارا شده بودند.
آموزشگاه نابینایان تبریز که تنها مرکز آموزش نابینایان در ایران محسوب می‌شد تا سال 1319 مشغول ارائه خدمات آموزشی و تربیت حرفه‌ای نابینایان بود و تعداد دانش‌آموزان نابینای تحت پوشش آن به 45 نفر می‌رسید.

با آغاز جنگ جهانی دوم دولت ایران مجبور شد همه آلمانی‌ها را از ایران اخراج کند. کریستوفل هم ایران را ترک کرد. اما پس از ترک مخاصمات، علاقه‌اش به ایران، او را به تبریز بازگرداند و آموزش پسران نابینا را از سر گرفت. کریستوفل به دلائل نامعلوم، حوالی سال 1320 به اصفهان رفت (برخی منابع رفتن او به اصفهان را بین 1310 تا 1320 می‌دانند) و دانش‌آموزان نابینا را هم با خود به اصفهان بُرد.

در اصفهان مجوز آموزشگاه شبانه روزی پسران نابینا را گرفت و کارش را آغاز کرد. همکارش در اصفهان نیز یکی از دبیران و فرهنگیان فعال به نام علی اکبر کابلی بود. کریستوفل و همکاران فرهنگی او به ویژه مرحوم کابلی توانستند اقداماتی شایسته و در خور ستایش در عرصه خط بریل پدید آورند. بسیاری از متون درسی را تبدیل به بریل کردند.

علائم فارسی بریل را در بعضی موضوعات و علوم هرچند ناقص توسعه دادند و خلاصه موجبات تحولاتی ژرف را پدید آوردند. نخستین سند بریل موجود در مرکز اسناد ملی ایران، الفبای بریل فارسی است که کریستوفل در سال 1305ش نوشت و توسط وزارت کشور منتشر شد.

کریستوفل در آلمان با بریل آشنا شده بود. به احتمال قوی کلیسا برای مبلغان مذهبی جلسات آموزش بریل داشته تا آنان در این زمینه کاملاً تبحر پیدا کنند و به هنگام تبلیغ در دیگر کشورها، برای نابیناها کلاس بریل برپا نمایند. بعداً در ترکیه هم تجربه آموخت و برای نابینایان کلاس بریل داشت. ولی به دلائل نامعلوم در ترکیه نتوانست موفق شود. داوری برخی درباره کریستوفل اینگونه است که او بسیاری از حروف آلمانی از قبیل ب، پ، ت، که مستقیماً از بریل فرانسوی گرفته شده بود، را برای فارسی به کار برد. اما نتوانست برای برخی حروف مانند مصوت‌ها، همزه، تشدید علامت بریل ایجاد کند. از اینرو بریل کریستوفل ناقص و با بریل امروزی اختلاف فاحش داشت.

در همین دوره مبلغ مسیحی دیگر به نام خانم گون گستر در اصفهان، یک باب آموزشگاه شبانه روزی برای دختران نابینا تأسیس کرد. او در سال 1325 مجوز برای آموزشگاه نور آیین مجوز گرفت. این مدرسه بعدها به مدرسه رودابه تغییر نام یافت. نورآیین دارای امکانات خوابگاهی، نشر متون بریل و دیگر امکانات برای مهارت افزایی نابیناها بود.

این اقدامات نخستین فعالیت‌ها درعرصه ترویج و آموزش خط بریل در ایران است.
حدود چهل سال خط بریل محدود بود به قشر خاصی از نابینایان که از مکنت و ثروت برخوردار بودند یا گرایش و علاقه به تبلیغات مذهبی مسیحی داشتند و می‌خواستند با خواندن متون مذهبی و تسلط بر معارف دینی در عرصه تبلیغ، کارآیی داشته باشند.

در این دوره خط بریل محدود به حروف الفبا و علائم عمومی بود و در عرصه‌های علوم و فنون مختلف گسترش نیافته بود. البته گزارش‌هایی هست که مدعی است مدرسه دار الفنون اقدام به گسترش علائم بریل در علوم مختلف نمود. ولی اسناد محکمی در این زمینه هنوز ارائه نشده است.

تا دهه چهل وضعیت خط بریل کما بیش همینطور بود و سرعت توسعه و گسترش آن کُند بود امّا هنگامی که در سال 1339ش پذیرش خط بریل و تصویب آن در مجلس شورای ملی صورت گرفت، راه برای گسترش آن هموار گردید و مرحله دوم آغاز شد.

ویژگی دیگر خط بریل در این دوره، وابستگی مراکز آموزشی خط بریل به جریان‌های تبلیغی مسیحیت و کلیسا است. یعنی دولت پهلوی و دیگر نهادهای مدنی نقشی در اداره این مراکز نداشتند.

اسناد و مدارک فقط از فعالیت‌های آموزشی در زمینه خط بریل در دو شهر تبریز و اصفهان گزارش می‌دهد؛ اما بعید می‌نماید در شهرهایی مثل شیراز، اهواز و غیره فعالیت‌هایی نبوده باشد. به هرحال فعالیت‌ها در این دو شهر و نیز در شهرهای دیگر نیاز به بررسی‌های گسترده‌تر دارد.

برخی اسناد گویاست که قبل از سال 1320 و پیش از اینکه خانم گون‌گستر در سال 1325 آموزشگاه دخترانه نابینایان را در اصفهان تأسیس کند، مرکز دیگری جهت نگهداری و آموزش دختران نابینا در اصفهان تأسیس شده بود و پس از جنگ جهانی دوم، اداره آن به عهده کشیشان و برخی مؤسسات خیریه انگلیسی واگذار گشته بود.

در همه این آموزشگاه‌های وابسته به کلیسا، برای پذیرش نابینایان در این مدارس محدودیت سنی وجود نداشتند و کودکان 2 تا 7 ساله و حتی افراد 30 ساله را نیز می‌پذیرفتند. زیرا هدف آنان آموزش نبود بلکه تربیت مبلغ دینی مهم‌ترین هدفشان بود.
این آموزشگاه‌ها به نگهداری و نیز حرفه‌آموزی و آموزش نابینایان می‌پرداختند. آنها آموزش‌هایی از قبیل بافندگی، کشاورزی، آموزگاری، مترجمی، فیزیوتراپی و کارهای دستی دیگر فرا می‌گرفتند و پس از یادگرفتن به آموزش آن به دیگران یا ایجاد کارگاه‌ها و مزارع اقدام می‌کردند.

این شیوه در ادامه تدبیر برای خودکفایی جریان‌های تبلیغی است که کلیسا ترویج می‌کرد. در واکنش به این اقدامات و فعالیت‌ها، عده‌ای از روحانیون، بازاریان و نیکوکاران اصفهان و کمابیش در برخی شهرهای دیگر، آموزشگاههای نابینایان با گرایش اسلامی تأسیس کردند. هدف آنان سه چیز بود: جذب مسلمانانی که به مدارس مسیحی رفته بودند و امکان مسیحی شدن آنان زیاد بود؛ دوم تربیت مبلغان اسلامی و سوم ایجاد محیطی آرام برای آموزش و مهارت آموزی شبانه روزی بود.

بریل ایرانی از 1299 (سال ورود به ایران) تا 1331 (سال تصویب و اصلاح توسط یونسکو) به نام خط کلیسا یا خط کریستوفل شناخته می‌شد و سایه اهداف کلیسا و میسوزی بر آن سایه افکنده بود. با توجه به تعصبات مذهبی مردم ایران، عدم همکاری و نفرستادن فرزندان نابینا به مدارس نابینایی قابل فهم و درک است. یک علت مهم ضعف بنیه‌های خط بریل ایرانی و پیشرفت کُند آن در طی سه دهه همین نکته است.

نکته مهم اینکه این دوره در اوج فراز و فرود حکومت رضا شاه پهلوی است. ایشان مدعی بود با موانع توسعه ایرانی هرچند دینی باشد، مبارزه می‌کند ولی هیچگونه تلاشی در این زمینه مشاهده نمی‌شود. اطلاعات ما از این دوره بسیار اندک است، از همه مردم استدعا داریم هر گونه سند و مدرک و اطلاعاتی دارند هر چند کوچک و اندک باشد برای ما بفرستند.

گفتنی است در سال‌های اخیر یک مبتکر ایرانی خطی آسان برای نابینایان اختراع کرده است که آموزش آن بسیار ساده‌تر از خط بریل می‌باشد. خط بریل کلاسیک که توسط لوئی بریل اختراع شد، از ۱۵۰ نقطه تشکیل می‌شود. علی کاظم زاده مبتکر اردبیلی خطی اختراع کرده است که تنها یک قالب یک نقطه‌ای و دو نقطه‌ای دارد.

با ظهور این خط، زمان یادگیری خواندن و نوشتن برای نابینایان کاهش پیدا کرده، علاوه بر آن والدین افراد نابینا نیز می‌توانند این الفبا را به سرعت یاد بگیرند و به فرزندان خود آموزش دهند. این خط دارای نقطه‌های قراردادی کمتری است به همین علت ساده‌تر و به مدت طولانی‌تر در ذهن افراد حک می‌شود.

مشکل عمده‌ای که نوشتن خط بریل کلاسیک روی صفحات کاغذی دارد، اینست که به مرور زمان در اثر لمس زیاد و عرق دست، برجستگی‌های حروف از بین رفته و عملاً کتاب برای نابینایان غیرقابل استفاده می‌شود. اما در خط جدید حروف روی طلق‌های پلاستیکی نوشته می‌شوند که عمر و دوام آنها را بالاتر می‌برد علاوه بر آن وزن کتاب‌ها را سبک‌تر کرده و چاپ آن را مقرون به صرفه می‌کند.

برای چاپ کتاب‌هایی به این سبک، نیاز نیست که دستگاه‌های چاپ جدید ساخته شوند، بلکه این کتاب‌های طلقی با حروف الفبای جدید با همان دستگا‌های چاپ خط بریل کلاسیک قابل چاپ و انتشار هستند. بنابراین برای چاپ کتاب‌های طلقی نیازی به صرف هزینه اضافه نیست.

نگاهی به جامعه روشندلان استان همدان

در حال حاضر چهار هزار و ۲۷ نابینا و کم‌بینا در استان همدان وجود دارد که تنها به تعداد محدودی از این افراد یعنی کمتر از ۴۰ درصد خدمات بهزیستی ارائه می‌شود
تعدادی از روشندلان به دلیل آنکه کارمند هستند یا اطلاعی ندارند از خدمات بهزیستی استفاده نمی‌کنند و در حال حاضر تنها ۳۵۰ نفر از نابینایان و کم‌بینایان از خدمات بهزیستی استفاده می‌کنند.

همچنین کتابخانه ویژه نابینایان در همدان وجود دارد که بخشی تخصصی از کتابخانه مرکزی همدان است و با دارا بودن کتاب صوتی، بریل، پرینتر، اسکنر ویژه نابینایان و رایانه‌هایی با طراحی ویژه، فضا را برای استفاده این قشر از کتابخانه مهیا کرده است.

امانت کتاب در کتابخانه ویژه نابینایان به ۲ صورت امانت کتاب‌های بریل که با مراجعه روشندل به کتابخانه صورت می‌گیرد و امانت کتاب‌های صوتی به صورت لوح‌های فشرده است که به صورت مجازی هم انجام می‌شود و امکان ارسال کتاب‌های کتابخانه ویژه نابینایان به صورت لوح های فشرده به سایر شهرستان‌های استان وجود دارد.

کارگاه‌های آموزش خط بریل، آموزش قرآن خوانی و شعرخوانی در راستای آموزش نابینایان و کم بینایان فعال است و روشندلان علاوه بر امانت کتاب از کتابخانه ویژه نابینایان نیز می‌توانند از کلاس‌های آموزشی و فرهنگی این مرکز علمی و فرهنگی بهره‌مند شوند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس