پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

نورپردازی یا نورآزاری؟

این روزها آفتاب که غروب می‌کند و شهر به سوی تاریکی می‌رود، تازه چشم‌هایمان به جمال ساختمان‌هایی روشن می‌شود که ممکن است نگاهمان در طول روز حتی یک‌بار هم به آنها نیفتاده باشد! خیلی وقت‌ها اگر همان ساختمانی که هر روز صبح از جلوی آن رد می‌شوید را پس از تاریکی هوا ببینید نمی‌شناسید! افسوس که همه چیز، کاذب شده!
مطمئناً برایتان پیش آمده است که شب‌هنگام در برخی مناطق متراکم شهر، از کنار یکی از برج‌ها و یا آپارتمان‌های بلندقامت، رد و محو به‌اصطلاح نورپردازی و فوران پرقدرت این حجم عظیم نور در فضا شده باشید! اما آیا آن لحظه احوال ساکنان آن خانه دیواربه‌دیوار کناری یا همان ساختمان روبه‌رویی‌اش را در ذهنتان مجسم کرده‌اید؟ آیا می‌توانید تصور کنید این حجم از نور تا چه حد می‌تواند برای آنها آزاردهنده باشد و خواب آرام شب را از آنها سلب کند؟ صرفنظر از سایر جنبه‌های غیراصولی اغلب این‌گونه نورپردازی‌ها، این همسایگان، همان کسانی هستند که این روزها گوش‌هایمان پر شده از گلایه‌های به‌حقشان که ما شب‌ها خواب نداریم! امان از این همه نور!
فردگرایی‌ها در به نمایش درآوردن چهره خارجی ساختمان‌ها، نتیجه‌ای جز بر هم خوردن توازن، آرامش شهروندی و درنهایت، تضییع حقوق شهروندان نخواهد داشت؛ نکته‌ای که توجه به آن، در شرع و عرف ما، بسیار ستودنی و بایسته است. امروز آنچه در نمای بیرونی ساختمان، یکی از مهم‌ترین بخش‌ها در طراحی آن به‌شمار می‌آید؛ زیرا علاوه‌بر اینکه به‌نوعی هویتی درخور به ساختمان می‌بخشد، بر روی فضا و نمای شهر نیز تأثیری شگرف دارد. خواه مثبت و خواه منفی! به عبارتی سیمای روز و شب شهر، به میزان زیادی متأثر از ساختمان‌های ماست.
سیمای شبانه در واقع تصور مخاطب از شهر، هنگام شب است و شناخت درک مبانی نظری آن می‌تواند در ارتقای کیفیت فضای شهری تأثیر گسترده‌ای داشته باشد. مقوله سیمای شبانه شهر باید به‌طور همزمان با طراحی‌های اولیه برنامه‌ریزی‌های شهری مورد مطالعه قرار گیرد و میزان اثرگذاری معماران و سازندگان بر آن، از نظر پنهان نماند.
نورپردازی، آمیزه‌ای‌است از تلاقی اعجازآمیز علم و هنر چنان که از دیرباز تاکنون در طراحی‌های شهری به مدد سیمای شهری آمده و تاکنون نیز پیشرفت‌های خود را برای شهرسازی‌مان در طبق اخلاص نهاده است .اما آنچه در عمل می‌بینیم چیزی نیست جز نورآزاری! و تضییع حقوق همسایگان در بافت‌های متراکم شهرمان.
در سال‌های اخیر استقبال از نورپردازی نمای ساختمان بسیار زیاد شده است .البته این استقبال بی‌دلیل نیست؛ زیرا با تکنیک‌های جدیدی که برای نورپردازی به منصه ظهور پیوسته، شکل بنا مورد تأکید و گاه مبالغه قرار گرفته و جلوه بهتری از آن ارائه می‌گردد .این روزها شاهد رشد فزاینده ساختمان‌هایی هستیم که با نورپردازی چشمگیر، زیبایی اغراق شده خویش را به رخ می‌کشند! گهگاه اما از همین زیبایی هم خبری نیست! نور را هدفمندانه و ترفندوار به کار می‌گیرند، نواقص خود را می‌پوشانند و با ایجاد خطای دید و به کمک ذات زیبای نور، برای خود، زیبایی کاذب خلق می‌کنند! زیبایی‌ به قیمت سلب آسایش همسایگان! البته که این از پیشرفت‌های نورپردازی‌های نوین است و نمی‌توان توانایی‌های تکنولوژی جدید را انکار کرد. اما حقوق شهروندی چه می‌شود؟ داستان آلودگی‌های نوری و همچنین بصری در شهر ما تا کجا قرار است ادامه یابد؟ اینک کوچه و برزن شهر ما پر شده از آپارتمان‌هایی که شب هنگام، تیرهای روشنایی معابر نیز جلویشان لُنگ می‌اندازند و برای خود، نورافکنی‌اند! سال‌ها پیش، این‌گونه نورپردازی‌های پُرحجم، فقط برای تأمین امنیت و دید کافی، تعریف بناها و اماکن خاص، نشان‌گذاری‌های شهری، مراکز گردشگری، یادمان‌ها، معابر و تلاقیگاه‌ها و... محدود می‌شد. هویت شهر را تعریف می‌کرد و به قول خودمانی‌ها برای خودش ارج و قرب و تعریفی داشت. امروز اما به دلخواه سازندگان، انگار تمام آپارتمان‌ها و ساختمان‌های شهر هم جزو این بناهای کلیدی شهرند.گویا آپارتمان عظیم‌‌الجثه سر کوچه ما به اندازه آرامگاه ابوعلی‌سینا خاص است و باید بدرخشد! آپارتمان سر خیابان شما نیز باید پابه‌پای یادبود باباطاهر عریان، نورانی و خاص باشد! آن برجی که دور تا دورش کوچه‌های کم‌عرض و بافت متراکم و تودرتو است باید شب هنگام با شدت تمام بدرخشد و یک تنه جورِماه را بکِشد! به واقع این چه منطقیست! این کدام وجهه از معماری اصیل ماست؟ به واقع آیا این رقابت در خویشتن‌نمایی و عرصه منیّت‌های افراطی و مخرب نیست؟ خاموش و روشن شدن و یا شدت نورِ بدنه برخی از این ساختمان‌های پرحجم و بلند گه‌گاه به حدی عجیب است که هیچ توجیهی برای چراییِ وجود آنها در بافت متراکم مسکونی اطرافشان، منطقی نیست. به‌راستی این راه که می‌رویم به کدامین‌سو است؟ فردگرایی، مصرف‌گرایی، تجمل‌گرایی، افراط و زیاده‌روی و هر آنچه امکانش باشد را به‌کار می‌گیریم تا همه ساختمان‌هایمان را آرایشِ نوری کنیم! بی‌هیچ ضرورت و منطقی! چون دلمان می‌خواهد؟
به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده است که در الگوهای شهری مشخصا در بافت متراکم تدابیر هدایت و یا تعدیل‌کننده در این خصوص اتخاذ گردد. البته که ورود با تدابیر بازدارنده غالباً ماحصلی نامطلوب برجای می‌گذارد. در ضرورت اتخاذ تدابیر لازم همین بس که با همین سرعت قارچ‌گونه اگر به پیش رویم در آینده‌ای نزدیک شهرمان تبدیل به یک توده حجیم نورانی خواهد گشت و اثری از آرامش شبانه در خانه‌هایمان نخواهد ماند.
توجه به هر آنچه ذکر شد، در معماری کنونی نه‌تنها کیفیت فضاهای شهری، بلکه همسازی بناها را با بستر مکانی افزایش می‌دهد و همانند بناهای به‌جا مانده از گذشتگان، روح جاودانه‌ای را در فضای شهری و معماری می‌دمد. نورپردازی مناسب و به‌جا می‌تواند یکی از عوامل تقویت‌کننده هویت یک شهر یا مکان و ارتقادهنده شخصیت ویژه آن محسوب شود و آرامش فضاهای شخصی، سلسه‌مراتب مکانی، آرامش شهروندی و افزایش زیبایی بصری را به ارمغان آورد. می‌تواند به خوانایی شهر، نمادپردازی‌های اصولی و امنیت شهری کمک کند و در یک کلام؛ می‌تواند رنگ تعلق به شهر ببخشد!
* مریم مختاری‌نژاد کارشناس ارشد معماری پژوهشگر و نویسنده

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس