آموزش و پرورش و ایجاد انسجام در جامعه
نویسنده : کبری هنری لطیف پور
اجتماعی
یکی از مفاهیمی که در علوم انسانی و اجتماعی توجه بسیاری از اندیشمندان جامعه شناس و روان شناس را به خود جلب کرده است بحث هویت و هویت یابی است و اندیشمندان مختلف بر مبنای رویکرد نظری و فکری خود آن را مفهوم پردازی کرده اند. اساسا طی چند دهه گذشته تلاش های بسیاری از سوی صاحبنظران رشتههای مختلف به این موضوع معطوف بوده است و تحولات ساختاری و فرهنگی رخ داده نیز منجر به تعدد و گاه تعارض منابع هویت ساز بسیاری از قشرها به ویژه جوانان و زنان شده است.
هویت در تعریفی عبارت است از مجموعه خصوصیات و مشخصات اجتماعی و اندیشههای مربوط بدان است که فرد آنها را از طریق توانایی کنش متقابل و یافتن تصوراتی از خود کسب کرده و از طریق آن به سؤال من کیستم پاسخ می دهد. در جامعه منابع هویت ساز بسیاری در فرآیند کسب هویت افراد دخیل هستند و در این میان نباید از نقش پر رنگ آموزش و پرورش غافل بود.
نظام آموزش و پرورش در هر کشوری یکی از بهترین راههای تحکیم و تقویت هویت ملی است. این نظام از ارکان و عناصر متعددی تشکیل شده که در ارتباط با یکدیگر و در راستای رسیدن به اهداف متعالی تعلیم و تربیت تلاش هماهنگ و یکپارچهای را انجام میدهند.
نهاد آموزش و پرورش مسئولیت مدیریت، رشد و بالندگی سرمایه ای بنیادین را در دست دارد. در شرایطی که به زعم بسیاری از اندیشمندان توسعه جوامع درگرو پیشروی رشد وترقی قشر نوجوان و جوان می باشد، وجود برنامه های دقیق و جامع مدیریتی و هویت آفرین از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.در این شرایط از آموزش و پرورش انتظار می رود که دانش آموزان را در مسیر انتخاب عناصر هویت بخش مطلوب یاری کند تا دچار سردرگمی و بحران هویت نشوند. یکی از ابعاد مهم و حیاتی این هویت یابی، هویت ملی است.
امروزه این مفهوم به قدری اهمیت پیدا کرده است که برخی از اندیشمندان هویت ملی را زیر بنای تمامی انواع دیگر هویت میدانند در این میان نظام آموزشی به عنوان یکی از مهمترین ارکان جامعه باید متناسب با تحولات عصر پیچیده امروز به اصلاحات اساسی در ساختار و محتوا بپردازد.به عبارت دیگر تلاش در جهت رشد و تقویتهویت ملیاز نیازهای اصلی واساسی در نظام آموزش و پرورش محسوب میشودبه همین جهت یکی از اساسی ترین رسالتهای آموزش و پرورش را القا و تنفیذ هویت ملی در جریان تربیت میداند بدون اینکه مانعی برای رشد و بالندگی فردی گروهی و قومی باشد.
نقش مدرسه در شکل گیری هویت در هر کشوری مهم و حائز اهمیت است تا بتواند افرادی را با بالاترین سطح پیشرفت و توسعه پرورش داده و خروجی خوبی به کشور عرضه نماید.
به مخاطره افتادن هویت ملی و بومی و ارزش های ملی و میهنی از یک طرف و لزوم برقراری ارتباطات فرهنگی و شناخت سایر فرهنگ ها از طرف دیگر به عنوان فرصتی بی نظیر یا چالشی سخت پیشروی برنامهریزان آموزشی قرارگرفته است.
اهمیت هویت ملی بدان جهت است که از سویی اساسیترین شرط دستیابی به وحدت و همبستگی ملی است و از سوی دیگر، فرایند پاسخگویی آگاهانه یک ملت به پرسشهایی درباره گذشته، حال و آینده و خاستگاه اصلی خود است. در اهمیت و ضرورت مسئله هویت ملی همین بس که اگر آگاهی از هویت ملی در جامعهای وجود نداشته باشد و یا به شکل ناقص و سطحی باشد، افراد آن جامعه از نقش خود در تداوم و حفظ کشور بازخواهند ماند و تعهدی نیر به آن نخواهند داشت .
اهمیت فهم هویت ملی برای کشوری نظیر ایران، با داشتن قومیتهای متفاوت، جهت یکپارچگی و انسجام بسیار مهم است،زیرا هویت ملی مفهومی است با رویکرد کاهش تعارضهای موجود در هویتهای گروهی و همگرایی آنها ذیل یک هویت بالاتر، یعنی هویت ملی.
با این توصیف به نظر میرسد نقش نظام آموزش و پرورش در همگرایی و کاهش تعارضهای احتمالی بسیار برجسته است. آموزش و پرورش رسمی، وسیله مهم تبدیل یک جامعه نامتجانس به جامعهای یگانه و یکپارچه، از طریق توسعه و تقویت فرهنگ و هویت مشترک است. در این میان اسناد تحولی موجود در آموزش و پرورش که از آن به عنوان قانون اساسی و قلب تپنده نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی یاد میکنند، در انتقال ارزشها و شکلدهی هویتی ملی بسیار تأثیرگذار است و نقشی انکارناپذیر دارند.
نتایج تحقیقات انجام شده پیرامون هویت ملی در برنامههای درسی ایران به وضوح نشاندهنده ضعق این برنامهها در ارتباط با مقوله هویت ملی است که دو مورد از مهمترین عوامل این ضعف محدودیت های مدارس و محتوای کتابهای درسی است.
محتوای کتابهای درسی در انتقال دانش،زمینه سازی تفکر در فراگیران و آشنا کردن فراگیران با واقعیتهای زندگی میتوانند نقش سازنده و فعالی داشته باشند. از طرف دیگر عدم انتخاب محتوای مناسب موجب غفلت از واقعیتهای موجود در جامعه شده و مشکلاتی را به همراه خواهد داشت.این در حالی است که پژوهش های انجام شده در ارتباط با موضوع هویت ملی در محتوای کتابهای درسی ایران در هر سه مقطع تحصیلی نشان دادهاند که این کتب به طور سازنده به این موضوع نپرداخته اند.
یکی دیگر از مسائلی که باید در محتوای کتابهای درسی مدنظر قرار گیرد توجه به مسأله قومیتها و فرهنگها و آداب و رسوم مختلف در کشور چند قومیتی ایران است. توجه نکردن به این مباحث تأثیر مستقیمی بر افکار و دور کردن آن از فرهنگ خویش و جذب در فرهنگ بیگانه دارد.
محدودیت و ناتوانی مدارس در اجرای برنامههای مرتبط با هویت ملی نشان دیگری از ضعف توجه به هویت ملی در نظام آموزشی ایران است. در بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای جهان سومی به واسطه مشکلات مالی نظام آموزشی و نبود امکانات و ابزارهای لازم مانند وسایل دیداری و شنیداری، کمبود امکانات مسافرتی برای دیدن سرزمینها و مردم در قالب میهن ملی احساس هموندی با دیگران و درک آن از مرز ایل، منطقه، استان و قوم به زحمت فراتر رفته و به حد کشور و سرزمین زیر سلطه دولت ملی میرسد و این مسأله در مدارس امروز مانع از تجربه عینی دانش آموختگان در مسائلی همچون هویت ملی میشود.
باید خاطر نشان کرد که توجه نکردن به هویت ملی در اهداف نظام آموزشی تأثیرات عمیقی در بسیاری از اجزا و برنامههای این نظام از جمله برنامه درسی، کتب آموزشی، فعالیتهای فوق برنامه و ... به دنبال خواهد داشت که نیازمند توجه ویژه از سوی مسئولان نظام آموزشی است.در نتیجه لازم است برای تقویت هویت ملی از طریق گنجاندن یک سری از اهداف در مجموعه اهداف آموزش و پرورش به تقویت و درونی کردن آن اقدام شود.
|
