پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

رئیس دانشکده داروسازی چه می‌گوید

گیاهان دارویی با آگاهی مصرف شوند

نویسنده : نیلوفر بهرمندنژاد

این روزها کافی است کسی از دل‌درد، سردرد، بدن‌درد، بی‌خوابی یا مشکلات گوارشی شکایت کند؛ خیلی زود یک نفر نسخه‌ای آماده دارد: «فلان گیاه را دم کن»، «این عرق گیاهی را بخور»، «این ترکیب معجزه می‌کند». از توصیه‌های خانوادگی و تجربه‌های شخصی گرفته تا نسخه‌هایی که در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شوند، گیاهان دارویی بیش از گذشته وارد سبد درمانی مردم شده‌اند؛ گاهی برای یک درد ساده و گاهی حتی برای بیماری‌هایی که نیازمند تشخیص و درمان تخصصی هستند.
در این میان، یک تصور قدیمی نیز پررنگ‌تر شده است؛ اینکه هرچه طبیعی‌تر باشد، حتما سالم‌تر و بی‌خطرتر است. تصوری که متخصصان بارها درباره آن هشدار داده‌اند. واقعیت این است که گیاهان دارویی نیز حاوی ترکیبات شیمیایی فعال هستند و همان‌طور که می‌توانند اثر درمانی داشته باشند، در صورت مصرف نادرست، مصرف بیش از اندازه یا همزمانی با برخی داروها، ممکن است عارضه و تداخل دارویی ایجاد کنند.
از سوی دیگر، افزایش هزینه برخی داروها و مشکلات مقطعی در دسترسی به برخی اقلام دارویی نیز ممکن است بخشی از جامعه را به سمت گزینه‌های گیاهی سوق داده باشد؛ اما آیا داروهای گیاهی می‌توانند جایگزین داروهای شیمیایی شوند؟ کدام ادعاها درباره اثرگذاری آنها پشتوانه علمی دارد و کدام‌یک صرفا محصول تبلیغات است؟
استان همدان نیز در این میان ظرفیت قابل توجهی دارد؛ استانی که از تنوع گیاهان دارویی برخوردار است و می‌تواند با حرکت از کشت و خام‌فروشی به سمت فرآوری، استانداردسازی و تولید فرآورده‌های دانش‌بنیان، از این ظرفیت طبیعی برای ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی بهره بگیرد.
در همین خصوص به شیرین مرادخانی، رئیس دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی همدان، درباره چرایی گرایش مردم به داروهای گیاهی، خطرات مصرف خودسرانه، تداخلات دارویی، ظرفیت‌های بومی همدان، تبلیغات فضای مجازی و فعالیت‌های پژوهشی دانشکده داروسازی، همچنین درباره چرایی گرایش مردم به داروهای گیاهی، خطرات مصرف خودسرانه، ظرفیت‌های بومی همدان، چالش‌های تولید و همچنین فعالیت‌های علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی همدان به گفت‌وگو پرداختیم.
چرا در سال‌های اخیر مردم بیشتر به سمت داروها و فرآورده‌های گیاهی رفته‌اند؟ آیا این موضوع با گرانی و کمبود برخی داروهای شیمیایی ارتباط دارد؟
گرایش مردم به داروها و فرآورده‌های گیاهی موضوعی چندوجهی است و نمی‌توان آن را تنها به یک عامل نسبت داد. بخشی از این گرایش به یک روند جهانی مربوط می‌شود که در آن مردم بیش از گذشته به سمت سبک زندگی طبیعی، تغذیه سالم و استفاده از فرآورده‌های با منشأ طبیعی تمایل پیدا کرده‌اند.
در عین حال، نمی‌توان انکار کرد که در برخی مقاطع، کمبود برخی داروها یا افزایش هزینه داروهای خاص، ممکن است مردم را به سمت جست‌وجوی گزینه‌های جایگزین، از جمله فرآورده‌های گیاهی، سوق داده باشد.
اما نکته بسیار مهم این است که داروهای گیاهی نباید لزوما «ارزان‌تر» یا «جایگزین فوری» داروهای شیمیایی تلقی شوند. به‌ویژه در بیماری‌های مزمن و شرایطی که بیمار به داروهای حیاتی نیاز دارد، قطع یا جایگزین کردن خودسرانه داروی تجویز‌شده با یک فرآورده گیاهی می‌تواند خطرناک باشد.
مردم تصور می‌کنند هر چیزی که «گیاهی» باشد، بی‌ضرر است. آیا داروی گیاهی هیچ عارضه‌ای ندارد؟
خیر؛ این یکی از مهم‌ترین باورهای نادرست درباره داروهای گیاهی است.«گیاهی بودن» به هیچ عنوان به معنای «بی‌ضرر بودن» نیست. این بزرگ‌ترین خطر است. در واقع: «هر ماده به موازات اثراتش، می‌تواند سمیت داشته باشد». گیاهان حاوی ترکیبات شیمیایی پیچیده‌ای هستند. دوزِ غیراستاندارد، استفاده از بخش نامناسب گیاه یا آلودگی‌های احتمالی در فرآوری، می‌تواند حتی سمی‌تر از داروهای شیمیایی باشد. گیاهی بودن، مترادف با ایمنی مطلق نیست.
مصرف خودسرانه داروهای گیاهی چه خطراتی می‌تواند داشته باشد؟ آیا ممکن است با داروهای شیمیایی که فرد مصرف می‌کند تداخل داشته باشد؟
بله. تداخل میان گیاهان دارویی و داروهای شیمیایی موضوعی جدی است و نباید نادیده گرفته شود.برخی گیاهان می‌توانند بر جذب، متابولیسم یا دفع داروها اثر بگذارند و در نتیجه میزان اثرگذاری داروی شیمیایی را افزایش یا کاهش دهند. برای مثال، برخی فرآورده‌های گیاهی ممکن است با داروهای ضدانعقاد یا داروهای قلبی تداخل داشته باشند.در نتیجه، مصرف خودسرانه یک فرآورده گیاهی می‌تواند سبب شود اثر داروی اصلی کاهش پیدا کند یا برعکس، میزان اثر یا سمیت آن افزایش یابد.
بنابراین افرادی که داروی شیمیایی مصرف می‌کنند، به‌خصوص بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، باید پیش از مصرف هرگونه فرآورده گیاهی، پزشک یا داروساز خود را در جریان قرار دهند تا احتمال تداخلات دارویی بررسی شود.
در همدان چه گیاهان دارویی بومی و ارزشمندی داریم که شاید مردم حتی نام آنها را هم ندانند؟
استان همدان از ظرفیت قابل توجهی در زمینه گیاهان دارویی برخوردار است و در این زمینه می‌توان به گیاهانی مانند سیر، موسیر، گشنیز و رازیانه اشاره کرد که از نمونه‌های ارزشمند با ظرفیت صادراتی هستند.
البته ظرفیت گیاهان دارویی استان به همین موارد محدود نمی‌شود و شناسایی دقیق‌تر گونه‌ها، بررسی میزان مواد مؤثره و مطالعه قابلیت‌های آنها برای تولید فرآورده‌های استاندارد می‌تواند زمینه استفاده بهتر از این سرمایه طبیعی را فراهم کند.
آیا ظرفیت گیاهان دارویی همدان به اندازه‌ای هست که بتواند به تولید دارو و ایجاد اشتغال در استان کمک کند؟
بله، ظرفیت قابل توجهی وجود دارد؛ اما برای رسیدن از «گیاه دارویی» به «داروی تولیدشده» باید یک زنجیره کامل شکل بگیرد.
مسیر توسعه این حوزه از کشاورزی و تولید گیاه آغاز می‌شود، اما در همین مرحله متوقف نمی‌شود. اگر بتوانیم روی استانداردسازی، کشت اصولی و کشاورزی قراردادی، فرآوری، استخراج مواد مؤثره و تولید فرآورده‌های استاندارد تمرکز کنیم، ارزش افزوده بسیار بیشتری ایجاد خواهد شد.
همدان می‌تواند با برنامه‌ریزی مناسب به یکی از قطب‌های تولید مواد اولیه و فرآورده‌های دارویی با منشأ گیاهی تبدیل شود. این موضوع علاوه بر افزایش ارزش اقتصادی محصولات، می‌تواند زمینه ایجاد اشتغال در بخش‌های کشاورزی، فرآوری، صنایع دارویی، پژوهش و تولید دانش‌بنیان را فراهم کند.
چرا با وجود تنوع بالای گیاهان دارویی در کشور، هنوز بخش زیادی از بازار فرآورده‌های گیاهی در اختیار محصولات وارداتی یا مواد اولیه خارجی است؟
یکی از دلایل اصلی، کامل نبودن زنجیره ارزش در این حوزه است.
ما در تولید بسیاری از گیاهان دارویی ظرفیت بالایی داریم، اما تولید گیاه به‌تنهایی کافی نیست. استخراج ماده مؤثره، خالص‌سازی، استانداردسازی، کنترل کیفیت و تبدیل ماده اولیه به یک فرآورده دارویی استاندارد، نیازمند دانش تخصصی، تجهیزات و سرمایه‌گذاری است.
در واقع، یکی از چالش‌های مهم این است که از مرحله تولید گیاه به سمت تولید ماده مؤثره و محصول نهایی با ارزش افزوده بالا حرکت کنیم.
اگر این زنجیره تکمیل شود، علاوه بر کاهش وابستگی به مواد اولیه خارجی، امکان صادرات محصولات دانش‌بنیان و ایجاد ارزش اقتصادی بیشتر برای تولیدکننده داخلی نیز فراهم خواهد شد.
آیا داروهای گیاهی می‌توانند بخشی از مشکل گرانی و کمبود دارو را حل کنند یا این تصور بیش از حد خوش‌بینانه است؟
داروهای گیاهی و فرآورده‌های طبیعی، در صورت برخورداری از شواهد علمی، استانداردسازی و مجوزهای لازم، می‌توانند در برخی حوزه‌های درمانی بخشی از نیاز دارویی کشور را تأمین کنند.
با این حال نباید انتظار داشت که فرآورده‌های گیاهی به‌طور کلی جایگزین داروهای شیمیایی شوند یا تمام مشکلات مربوط به گرانی و کمبود دارو را حل کنند.
مسأله اصلی، تولید داروهای گیاهی استاندارد و مبتنی بر شواهد علمی است. اگر در کشور و به‌ویژه در استان همدان بتوانیم از ظرفیت گیاهان بومی برای تولید فرآورده‌های دانش‌بنیان استفاده کنیم، این محصولات می‌توانند در بلندمدت بخشی از سبد دارویی کشور را تأمین کنند و در برخی موارد به کاهش هزینه‌های درمان کمک کنند.
آیا برای بیماری‌های شایع مثل دیابت، فشار خون، کبد چرب یا مشکلات گوارشی داروهای گیاهی واقعا اثربخشی ثابت‌شده دارند یا برخی تبلیغات بیشتر از شواهد علمی است؟
در برخی زمینه‌ها، مطالعات و شواهد علمی درباره اثرگذاری ترکیبات گیاهی وجود دارد؛ برای مثال در زمینه کنترل قند خون، ترکیبات دارای اثرات محافظت‌کننده کبد و برخی مشکلات گوارشی، مطالعات علمی قابل توجهی انجام شده است.
اما باید میان «گیاه دارویی» و «داروی گیاهی استاندارد» تفاوت قائل شد.
وجود یک مطالعه درباره اثر یک گیاه به این معنا نیست که هر نوع مصرف سنتی یا هر محصولی که با نام آن گیاه در بازار عرضه می‌شود، الزاما اثر درمانی مشابهی دارد.
یکی از نگرانی‌های مردم، تبلیغات گسترده در فضای مجازی درباره داروهای گیاهی است. چقدر از این تبلیغات از نظر علمی قابل اعتماد است؟
متأسفانه بخشی از تبلیغات دارویی در فضای مجازی فاقد پشتوانه علمی کافی و صرفا با اهداف تجاری انجام می‌شود.
ادعاهایی مانند «درمان قطعی» بیماری‌های جدی، کاهش وزن‌های غیرمنطقی یا درمان طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها با یک محصول واحد باید برای مردم زنگ خطر باشد.
مردم نباید صرفا بر اساس تبلیغات، تجربه یک فرد یا توصیه افراد ناشناس در فضای مجازی اقدام به مصرف دارو کنند.
در هنگام خرید فرآورده‌های گیاهی باید به این موضوع توجه شود که محصول مجوزهای رسمی و شماره ثبت مربوط به وزارت بهداشت و نشان‌های قانونی مربوطه را داشته باشد و از مسیرهای معتبر مانند داروخانه تهیه شود.
از نظر شما، مهم‌ترین اشتباه مردم در مصرف گیاهان دارویی چیست؟
اعتماد به نسخه‌های بی‌نام‌ و نشان. مردم باید بدانند که یک گیاه ممکن است در دو فصل متفاوت، مقدار متفاوتی از ماده موثره داشته باشد؛ به همین دلیل در داروسازی، استانداردسازی اهمیت بسیار زیادی دارد. هدف از استانداردسازی این است که محصول نهایی از نظر مقدار ماده مؤثره و کیفیت، قابل کنترل و قابل اعتماد باشد.
اگر بخواهید به مردم فقط 3توصیه درباره مصرف ایمن داروهای گیاهی داشته باشید، چه می‌گویید؟
اگر بخواهم 3توصیه اصلی داشته باشم، این موارد را مطرح می‌کنم:
داروها و فرآورده‌های گیاهی را از مراکز معتبر، به‌ویژه داروخانه‌ها، تهیه کنید و از مصرف فرآورده‌های فاقد مجوز رسمی خودداری کنید.
اگر داروی دیگری مصرف می‌کنید، حتما پزشک یا داروساز خود را از مصرف فرآورده گیاهی مطلع کنید تا احتمال تداخل دارویی بررسی شود.
تبلیغات فضای مجازی را جایگزین نظر پزشک و داروساز نکنید. هیچ فرآورده‌ای را صرفا بر اساس ادعای «کاملا طبیعی و بدون عارضه» مصرف نکنید.
آیا دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی همدان در حال حاضر روی گیاه یا فرآورده‌ای کار می‌کند که امکان تبدیل شدن به داروی تولیدی را داشته باشد؟
در حال حاضر در دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی همدان، تمرکز پژوهشی بر فرآوری و استانداردسازی فرآورده‌های گیاهی با منشأ بومی است؛ به‌ویژه فرآورده‌هایی که می‌توانند در زمینه کنترل عوارض ناشی از بیماری‌های متابولیک، هورمونی و بیماری‌های مرتبط با سیستم عصبی مورد بررسی قرار گیرند.
هدف ما این است که این ظرفیت پژوهشی را از مرحله مطالعه و تحقیق به سمت تولید فرآورده‌های دانش‌بنیان سوق دهیم؛ محصولاتی که بتوانند پس از گذراندن مراحل علمی، فنی و قانونی، بخشی از سبد دارویی کشور را تأمین کنند.
این مسیر نیازمند حمایت از پژوهش، سرمایه‌گذاری، همکاری میان دانشگاه و صنعت و همچنین حمایت از تولید داخل است. اگر این زنجیره به‌درستی شکل بگیرد، می‌توان امیدوار بود که علاوه بر کاهش وابستگی، زمینه معرفی فرآورده‌های بومی به بازار و در نهایت کاهش هزینه‌های درمان در برخی حوزه‌ها نیز فراهم شود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس