پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

اعاده حیثیت در دنیای دیجیتال

احکام اینتـرنتی از هر دادگاهی شدیدتر است

نویسنده : عطا شعبانی‌راد

سوءپیشینه کیفری یا همان سوءسابقه به پاره‌ای قوانین بازدارنده اطلاق می‌شود که موجبات محرومیت افراد مجرم را از پاره‌ای حقوق به‌صورت دائم یا موقت فراهم می‌آورد.
در واقع برای برخی جرائم خاص علاوه بر مجازات کیفری، مجازات‌های تبعی نیز دیده شده که هدف قانون‌گذار البته حفظ سلامت جامعه از احتمال وقوع مجدد جرم و همچنین اطمینان از طی شدن زمان لازم برای اصلاح مجرم است.
پرسش این است که چه زمانی می‌توان انگ و برچسب مجرم بودن یا سوءسابقه را از پیشانی افراد پاک کرد؟ فردی در جوانی طی یک نزاع، جوانی دیگر را مورد ضرب‌وجرح قرار داده، آیا تا پایان عمر باید به‌عنوان فردی خطرناک و خشمگین معرفی شود؟ کسی در اثر القائات دیگران یا خامی و ناپختگی وارد جریانی سیاسی شده که خود هم به‌درستی از ماهیت آن مطلع نبوده، آیا او تا زمان مرگ باید صلاحیت عضویت در انجمن‌ها و هیأت‌منصفه یا کاندیداتوری انتخابات را نداشته باشد؟ کسی تحت‌فشار، تخلفی مالی انجام داده آیا اکنون و در زمانی که از نظر شخصیتی تغییر کرده، همچنان باید برچسب کلاه‌بردار را با خود حمل کند؟ آیا برای یک فرد درگیر با مسأله مواد مخدر امکان دوستی و ارتباط با افراد سالم وجود دارد و یا اینکه او همچنان باید به دوستان سابق خود رجوع کند؟ آیا صحیح است که برای حفاظت از دیگران، جوانکی را که بر مبنای تکانش‌های هورمونی عمل نادرستی انجام داده تا پایان عمر و حتی زمانی که دیگر توان و اشتیاق جنسی ندارد متجاوز تلقی کرده و به‌مانند برخی کشورها مسیر حرکت او را از طریق اپلیکیشن علامت‌گذاری کرده و در نزدیکی کودکان یا زنان مشمول اعلام هشدار بدانیم؟ این افراد مجرم آیا راه بازگشتی به یک زندگی سالم دارند؟
بنابر قانون، سابقه کیفری افرادی که محکوم به اعدام باشند اما به‌دلیلی مورد بخشش اولیای دم قرار گرفته یا مشمول توقف مجازات شوند پس از 7 سال پاک می‌شود، همچنین افراد محکوم به قصاص و نفی بلد نیز پس از 3 سال از مجازات، می‌توانند سوءسابقه خود را پاک‌شده بدانند و برخی محکومیت‌های مؤثر کیفری یا تعزیری دیگر نیز در مدت‌زمان‌های کوتاه‌تر مشمول پاک شدن سوءسابقه هستند، با این وصف مواردی که ذکر شد تنها در مورد حق اشتغال است و سوءسابقه یا شبهه‌دار شدن، در دستگاه‌های امنیتی و برای موارد سیاسی-اجتماعی وضعیت متفاوتی دارد و این کار به جهت حساس تلقی شدن ورود به برخی مشاغل و مصادر انجام می‌پذیرد.

هیچ سیستم قضایی بری از خطا نیست
حذف سوءپیشینه به‌ویژه درباره جرائم غیرمؤثر و غیرعمد آنجا ضرورت دارد که به‌ هر روی باید قبول کنیم که حتی در بهترین سیستم‌های قضایی هم امکان اشتباه وجود دارد و قرار نیست کیفرهای دنیوی مانند عذاب اخروی، ابدی و مستمر باشد.
در تاریخ جرم‌شناسی بسیاری افراد بوده‌اند که با اندازه‌گیری اندازه فک و زاویه پیشانی و بینی یا فرم صورت، کسانی را مجرم بالفطره تلقی می‌کردند این مسائل اما امروزه کاملاً نادرست و غیرعلمی ارزیابی می‌شود و به‌ویژه در ذیل نگاه اسلامی همواره اصل بر پاک بودن فطرت انسان‌ها و توبه و برائت است.
بسیار اتفاق افتاده که یک سارق یا بزهکار سابق در جریان یک حادثه جان افراد بسیاری را نجات داده آیا به‌سبب سوءپیشینه باید این فرد را از دریافت نشان افتخار و مدال شجاعت محروم کرد؟ فلان مجرم امنیتی که اتفاقاً به سبب لمس نزدیک انحراف، حالا می‌خواهد صادقانه به کشور خدمت کند آیا امکان حضور در مشاغل حساس حقوقی، امنیتی و نیروهای مسلح را دارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها در مواردی مثبت و در مواردی منفی است که در این مقال قصد ورود به پیچیدگی‌های حقوقی آن را نداریم و طرح پرسش تنها به جهت یادآوری حقوق متوقف مانده یا مورد غفلت واقع‌شده‌ای است که موجبات مختل شدن فرایند اصلاح و تربیت و بازاجتماعی شدن را فراهم آورده، افراد را به مجرمان خطرناک و غیرقابل اصلاح بدل می‌کند.
در دنیای امروز هر آنچه آدم‌ها انجام می‌دهند در آرشیو بی‌نهایت اینترنت ثبت و ضبط می‌شود و حتی اگر قانون سوءسابقه افراد را مشمول پاک شدن بداند این سوابق از دنیای اینترنت به‌سختی قابل‌حذف است.

حق فراموش‌شدن در دنیای دیجیتال
دیوان دادگستری اروپا حق فراموش‌شدن در دنیای دیجیتال را در سال 2012 تصویب کرد که بر مبنای آن افراد حق دارند خواستار حذف موارد مرتبط با خود در موتورهای جست‌وجو شوند، هرچند این قانون مخالفان سرسختی نیز دارد و بسیاری آن را به‌مثابه سانسور و تحدید رسانه‌ها می‌دانند.
فرض کنید آن ناظم مدرسه‌ای که ابتدا در صفحات مجازی و پیش از صدور حکم متهم به تجاوز و پس از آن حداقل از اتهام تجاوز تبرئه و به بی‌اخلاقی محکوم شد، خواستار اعاده حیثیت و پاک کردن فحاشی‌ها و تهدیدها و نفرت‌پراکنی‌هایی شود که بسیاری بدون اطلاع از کم و کیف موضوع در حق وی روا داشتند، فرض کنید جناب آقای «خ» معروف بخواهد تمام بدهی خود را پردازد و به ایران بازگردد آیا اینترنت برای او آبرویی گذاشته که بتواند به کشور بازگردد و اعمال خود را جبران کند؟ افرادی که این روزها در مجامع عمومی به‌عنوان متجاوز شناخته می‌شوند چه؟ آیا جزئیات این موارد مشخص است آیا این امکان وجود ندارد که بنابر غرض و دشمنی شخصی، حیثیت افراد را در اینترنت لکه‌دار کرد؟ مسئولان لشکری و کشوری چطور آیا می‌توانند از این‌همه اکانت و سایت که در خارج کشور انواع اتهامات را به آنها می‌زنند، شکایت کنند؟ مرز تشخیص درست و غلط این سخنان کجاست و آیا باید اجازه دهیم آنقدر پرده‌دری و اتهام زدن عادی شود که دیگر امر مهمی نباشد و وقتی که چیزی واقعی هم بیان می‌شود دیگر کسی به آن اهمیت ندهد؟ آن خانمی که فیلمی از مسائل خصوصی وی پخش شد، آیا می‌تواند به فراموشی مسائل شخصی خود از ذهن جامعه امید داشته باشد؟ درباره کامنت‌ها چطور، به چه طریق و بر مبنای چه مصادیقی می‌توان محتوای کامنت‌های یک رقیب تجاری را از نظرات واقعی مخاطبان تفکیک و حذف کرد؟ کودکی که پدر و مادر وی در سنین نوباوگی عکس‌هایی از او را در دنیای اینترنت منتشر کرده‌اند آیا در دوران بزرگ‌سالی می‌تواند خواستار حذف سوابق شخصی خود از انبوه صفحات بی‌نام‌ونشان شود؟
فردی در یک ناراحتی خانوادگی یا اقتصادی دچار جوّ زدگی می‌شود و اظهارنظری می‌کند اما تا پایان جهان ادمین‌ها این اظهارات را برای هر موضوع با ربط و بی‌ربطی بازپخش می‌کنند آیا او می‌تواند خواستار ممانعت از بازپخش سخنان خود در موارد جدید شود؟
به این پرسش‌ها فکر کنید، فضای مجازی پیچیدگی‌هایی دارد که گاهی می‌تواند از دنیای واقعی بسیار خطرناک‌تر شود، شما ممکن است به سبب همین چیزهایی که چندان جدی نمی‌دانید از مهاجرت به فلان کشور بازبمانید یا حتی ممکن است از سکونت در برخی شهرها منع شوید یا بدتر از آن در اذهان مردم مطرود و محکوم تلقی شوید بدون آنکه هیچ‌گاه دادگاهی برایتان تشکیل شود، ذهن انسان این قابلیت فریبنده را دارد که به‌سرعت افراد را به سبب سبک زندگی متفاوت، رنگ پوست، قومیت، مذهب، لهجه یا حتی نوع اشتغال «دیگری» تلقی کند و «دیگری» چون مثل «ما» و جزو «ما» نیست احتمالاً شایسته هر بلایی است که بر سر او بیاید، این بار که خواستید فلان فرد ثروتمند یا مسئول دولتی را به‌سرعت قضاوت کرده و یک پست اتهام‌آمیز را در مورد وی منتشر کنید لحظه‌ای درنگ کنید و بیندیشید که او هم خانواده و دوستانی دارد، شاید هم قضایا آن‌گونه نباشد که به نظر می‌آید، شاید کسانی می‌خواهند او را بر زمین بکوبند، شاید به‌دلیل کارهای درستش مورد بغض واقع شده، شاید کارهای نادرستی کرده اما جزئیات آن متفاوت از ذهنیت شما باشد، شاید آدم خوبی باشد که در جای بدی گیر کرده، شاید هم اصلاً آدم بدی باشد اما نه بدان حد که شما تصور می‌کنید و مجازات فراتر از قانون حق او نباشد، اگر اصرار دارید چیزی را منتشر کنید و به زعم خود مانع فساد و امر نادرستی شوید، حداقل انصاف را رعایت کنید و به یاد داشته باشید که مطالب شما می‌تواند به قیمت جان و آبروی افراد تمام شود، خداوند همه ما را به سبب قضاوت‌های نادرستمان ببخشاید، خداوند ما را به سبب تعصب‌های نابجا و ناپخته عفو کند که گاه بنابر منافع یا حتی اغراض به‌ظاهر خیر، «شری» را مستحکم می‌کنیم که به قول سعدی علیه‌الرحمه ظلم در بدایت جهان اندک بود و هر که آمد بر او مزیدی کرد که اگر بنا بود حق‌الناس را در این حوزه پی بگیریم باید از بسیاری افراد حلالیت می‌خواستیم.

«انّه علیم بذات الصدور»

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس