کارشناسان بر این باورند که خانواده بهعنوان نخستین محیط تربیتی و اجتماعی انسان، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری الگوهای رفتاری، شیوههای مدیریت خشم و نحوه مواجهه افراد با تعارضها دارد. ایجاد فضای امن برای گفتوگو، آموزش مهارتهای ارتباطی سالم و الگوسازی رفتارهای غیرخشونتآمیز در خانواده، میتواند زمینه پرورش نسلی را فراهم کند که بهجای واکنشهای هیجانی، گفتوگو و عقلانیت را انتخاب کند.
در این میان، صاحبنظران حوزه سلامت اجتماعی و علوم رفتاری، خانواده را بهعنوان نخستین و اثرگذارترین نهاد تربیتی و اجتماعی معرفی میکنند؛ نهادی که نقش آن در شکلدهی نگرشها، هیجانات و الگوهای رفتاری افراد، غیرقابل جایگزین است.
خانواده میتواند نخستین مدرسه آموزش کنترل خشم، احترام متقابل، همدلی و حل مسالمتآمیز تعارضها باشد و با ایجاد فضایی امن برای گفتوگو و بیان احساسات، از بازتولید چرخه خشونت در جامعه جلوگیری کند.
کارشناس سلامت اجتماعی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان گفت: خانواده نخستین و مهمترین نهاد برای پیشگیری از خشونت است بنابراین سرمایهگذاری بر آرامش، گفتوگو و آموزش در این محیط، مؤثرترین راه برای پرورش نسلی است که خشونت را نه یک راهحل، بلکه یک مشکل میداند.
پروانه ابراهیمی بیان کرد: خشونت و افراطگری به رفتارهایی گفته میشود که در آنها مرز گفتوگو از بین میرود و واکنشهای هیجانی جایگزین عقلانیت میشود.
وی اضافه کرد: خشونت میتواند در قالب خشونت کلامی، طرد اجتماعی، تعصب و رفتارهای افراطی در نگرش بروز پیدا کند.
این کارشناس سلامت اجتماعی با بیان اینکه امروزه بیشترین خشونت در فضای مجازی اتفاق میافتد، افزود: فضای مجازی بستری برای تشدید و ظهور شکلهای جدید خشونت فراهم کرده است.
ابراهیمی تأکید کرد: خشونت در این فضا میتواند به 2صورت انعکاسی واکنش به یک تهدید درکشده یا پیشگیرانه برای ایجاد تسلط و آسیب باشد همچنین، پرخاشگری منفعلانه مانند لایک نکردن، خارج کردن از لیست دوستان یا تگ کردن در کامنت منفی نیز از مصادیق رایج آن است.
وی درباره راهکارهای کنترل خشونت در فضای مجازی گفت: مدیریت زمان یعنی تعیین زمان مشخص برای استفاده از شبکههای اجتماعی و ایجاد ‘مناطق ممنوعه دیجیتال’، برای نمونه سر میز غذا یا پیش از خواب در کنترل خشونت مؤثر است.
کارشناس سلامت اجتماعی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان، بررسی و پالایش محتوا با لغو اشتراک یا بلاک صفحات منتشرکننده محتوای منفی و تفرقهانگیز و دنبال کردن صفحات مثبت و الهامبخش را نیز در این موضوع مؤثر دانست.
ابراهیمی درباره نقش مکث آگاهانه در کنترل خشم بیان کرد: تمرین مکث و نفس عمیق پیش از پاسخدادن به محتوای خشمبرانگیز، برای بازگرداندن کنترل به بخش منطقی مغز بسیار مؤثر است.
وی گفت: خانوادهها در راستای پیشگیری از خشونت، با تمرکز بر تقویت بنیان خانواده و مهارتهای ارتباطی سالم باید نسبت به الگوسازی رفتار غیرخشونتآمیز، ایجاد فضای امن برای گفتوگو و بیان احساسات، آموزش مهارتهای زندگی از سنین پایین، مدیریت و نظارت بر فضای مجازی و تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی اقدام کنند.
ابراهیمی افزود: والدین آینه فرزندان هستند چراکه کودکان بیش از آنکه از سخنان آنها بیاموزند، از رفتارهایشان الگو میگیرند بنابراین مدیریت خشم و حل تعارضات خانوادگی با گفتوگوی محترمانه، قدرتمندترین درس زندگی برای آنها است.
وی اضافه کرد: به جای فریاد یا تنبیه فرزند، باید از جایگزینهای پرخاشگری و تکنیکهایی مانند وقفه برای آرام شدن استفاده کرد، سپس مشکل با آرامش بررسی شود.
وی گفت: ایجاد فضای امن برای گفتوگو و بیان احساسات مورد تأکید است یعنی زمانی را بدون قضاوت به گوش دادن صحبتهای اعضای خانواده اختصاص داده و بگذارید کودکان و نوجوانان بدانند احساساتشان حتی احساسات منفی مانند خشم یا حسادت معتبر است و میتوانند درباره آنها صحبت کنند.
کارشناس سلامت اجتماعی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: والدین به کودکان بیاموزند که احساس خشم طبیعی است اما نحوه ابراز آن مهم است. بنابراین باید به آنها جملات جایگزین بیاموزند؛ برای نمونه به جای داد زدن بگویند من از این کار درواقع عصبانی هستم.
ابراهیمی تأکید کرد: برای حل مشکلات روزمره مثل تقسیم اسباببازی میان خواهر و برادر، والدین آنها را مشارکت دهند و راهحلهای مسالمتآمیز را تشویق کنند.
وی افزود: باید از کودکی با پرسشهایی مانند “فکر میکنی دوستت با این حرف چه احساسی داشت؟ حس همدلی را در آنان پرورش دهند چرا که همدلی سنگبنای جلوگیری از خشونت است.
کارشناس سلامت اجتماعی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان اضافه کرد: همراه با نوجوانان قوانینی برای استفاده از اینترنت شامل محدودیت زمانی و نوع محتوا وضع کنید و دلایل آن را توضیح دهید.
ابراهیمی ادامه داد: آموزش نه گفتن و مرزگذاری را به فرزندان خود بیاموزید تا در مقابل درخواستهای ناخوشایند آنلاین مثل ارسال عکس خصوصی قاطعانه نه بگویند و بلافاصله موضوع را به والدین گزارش دهند.
وی افزود: والدین باید طوری رفتار کنند که فرزندان در مواجهه با محتوای آزاردهنده یا تجربه آزار آنلاین، بدون ترس از سرزنش، به آنها مراجعه کنند.
کارشناس سلامت اجتماعی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان درباره اهمیت تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی گفت: زمانهای ارزشمند از جمله وعدههای غذایی مشترک، گردشهای خانوادگی و بازیهای دستهجمعی، روابط عاطفی را مستحکم میکند.
ابراهیمی تأکید کرد: اگر در کودک یا نوجوان خود نشانههای واضحی از افسردگی، انزوا، اضطراب شدید، افت ناگهانی تحصیلی یا پرخاشگری غیرعادی دیدید، آن را جدی بگیرید. به دنبال چنین نشانههایی میتوانید ضمن مراجعه به مراکز خدمات جامع سلامت، از خدمات رایگان کارشناسان سلامت روان استفاده کنید.
وی بیان کرد: در مراکز خدمات جامع سلامت، فرآیند ارائه خدمت به این صورت است که ابتدا کارشناس مراقب سلامت ارزیابی و غربالگری اولیه سلامت اجتماعی گروه هدف شامل زنان و کودکان را انجام میدهند؛ سپس در صورت مثبت شدن نتیجه غربالگری، فرد به کارشناس سلامت روان ارجاع میشود بر حسب نتیجه مراقبت، اقدامات درمانی، مشاوره روانشناختی یا ارجاع به سطوح تخصصی انجام میشود.
ابراهیمی افزود: همچنین پیگیریها نیز توسط ارائه دهندگان خدمت انجام میشود و در صورت منفی شدن نتیجه غربالگری، افراد آموزشهای مهارتهای زندگی، فرزندپروری و خودمراقبتی را دریافت میکنند.
