در آستانه آغاز سال تحصیلی جدید، حال و هوای بازار نوشتافزار و لوازمالتحریر رنگ و بویی متفاوت به خود میگیرد. خیابانها و مغازهها پر میشوند از خانوادههایی که در تکاپوی تهیه ملزومات مدرسه برای فرزندانشان هستند؛ کودکانی که با شور و شوق در پی انتخاب دفتر و خودکاری با رنگ و طرح دلخواه خودند و والدینی که در کنار دغدغههای اقتصادی، تلاش میکنند رضایت فرزندانشان را نیز جلب کنند.
در این میان، نقش پررنگ شبکههای اجتماعی، ترندهای روز و شخصیتهای محبوب کارتونی و انیمهای، بهویژه در میان کودکان و نوجوانان، قابل انکار نیست. شخصیتهایی مانند «لبوبو» و «کرومی» حالا نهتنها قهرمانان داستانهای خیالی هستند، بلکه بر روی جلد دفترها، کیفها، جامدادیها و حتی کوچکترین اقلام تحصیلی مانند پاککنها و مدادها نیز نقش بستهاند. این تمایل به داشتن وسایلی با طرحهای خاص، اگرچه برای کودکان هیجانانگیز است، اما گاه هزینههایی فراتر از توان بسیاری از خانوادهها به همراه دارد.
همچنین افزایش قیمت لوازمالتحریر در سالهای اخیر، بسیاری از خانوادهها را با مشکل روبهرو کرده است. خانوادههایی که چند فرزند محصل دارند، باید هزینه زیادی را صرف خرید دفتر، مداد، کیف و سایر لوازم کنند. برخی مدارس و سازمانها با برگزاری نمایشگاههای فروش لوازمالتحریر، تلاش میکنند قیمتها را کاهش دهند، اما همچنان برای بسیاری از خانوادهها تهیه این وسایل دشوار است.
یکی از شهروندان همدانی که همراه دختر ۷ سالهاش برای خرید لوازمالتحریر به بازار آمده است، در گفتوگو با خبرنگار همدان پیام میگوید: دخترم از ابتدا اصرار داشت که تمام وسایل مدرسهاش طرح لبوبو داشته باشد. از کیف گرفته تا کوچکترین وسیله مانند پاککن، همین موضوع سبب شده هزینههایمان بسیار بالا برود.
این پدیده تنها مختص یک کودک یا یک خانواده نیست. پدر خانواده دیگری که ۲ فرزند دانشآموز دارد، نیز میافزاید: هر سال شرایط سختتر میشود. باید برای هر دو فرزندم لوازم جداگانه تهیه کنم، آنهم با قیمتهایی بسیار بالا. گاهی فرزندم در کلاس وسیلهای میبیند و بلافاصله از ما میخواهد همان را برایش تهیه کنیم. این فشارها به مرور طاقتفرسا میشود.
او در ادامه میگوید: گرچه جذابیتهای بصری و سلیقههای کودکانه در انتخاب وسایل تحصیلی قابل درک است، اما به نظر میرسد جای خالی فرهنگسازی در مدارس بیش از پیش احساس میشود. والدین انتظار دارند که محیطهای آموزشی، بهویژه کادر مدرسه و معلمان، نقش مؤثرتری در آموزش معیارهای درست انتخاب و مصرفگرایی ایفا کنند.
یکی دیگر از والدین در اینباره معتقد است که مشکل از مدرسهها است، جایی که باید به فرزندان ما آموزش داده شود که ارزشگذاری افراد به وسیلههای رنگارنگ و گرانقیمت نیست. اگر فرهنگسازی در مدارس انجام شود، کودکان به جای رقابت بر سر لوازمالتحریر، بر یادگیری و مهارتآموزی تمرکز خواهند کرد.
یک روانشناس بالینی با اشاره به اینکه داشتن لوازمالتحریر با شخصیت کارتونی ترند شده میتواند بر روی اعتماد به نفس کودکان تأثیر بگذارد، بیان میکند: در روزهای آغازین مدرسه، کودکان به نشانههایی نیاز دارند که برایشان حس امنیت و تعلق ایجاد کند و یک دفتر یا کیف با طرح محبوب میتواند چنین نقشی داشته باشد. کودک احساس میکند بخشی از جهان شخصی خود را همراه دارد و همین امر آغاز تعاملهای کلاسی و شکلگیری پیوندهای نخستین را تسهیل میکند.
حمید رنجبران میافزاید: این تأثیر در کوتاهمدت مثبت است اما اگر احساس ارزشمندی کودک صرفاً بر پایه داشتن یک شی یا برند خاص بنا شود، با تغییر مُد یا از دست رفتن آن وسیله به سرعت تضعیف میشود و حتی میتواند به افت خودپنداره بینجامد. توصیه آن است که والدین و مدرسه این علاقه را در کنار تقویت مهارتها و رفتارهای شایسته قرار دهند تا منبع اعتماد به نفس متنوع و پایدار بماند.
این روانشناس بالینی در پاسخ به پرسش خبرنگار همدانپیام در مورد اینکه آیا این علاقه میتواند سبب ایجاد حس رقابت یا مقایسهی ناسالم بین کودکان شود، اظهار میکند: محیط مدرسه به شکل طبیعی عرصه مقایسه است و وقتی طرحی به ترند بدل میشود، داشتن یا نداشتن آن به شاخص تمایز اجتماعی میان همسالان تبدیل میگردد. در چنین وضعی سلیقه فردی از مرز ذوق شخصی عبور میکند و به میدان رقابتی بدل میشود که میتواند طرد پنهان یا کمارزشسازی برخی دانشآموزان را در پی داشته باشد.
وی تأکید میکند: اگر این روند بدون گفتوگو و تنظیم هنجارهای کلاسی ادامه یابد، فرهنگ مصرفگرایی و ارزشگذاری بر مبنای ظاهر تقویت میشود. نقش مدرسه در هدایت گفتوگوها و برجسته کردن معیارهای مبتنی بر تلاش و همکاری تعیینکننده است و غفلت از آن هزینههای هیجانی و اجتماعی قابل توجهی دارد.
رنجبران با بیان اینکه بازار نوشتافزار این روزها، صحنهای پررنگ از سلیقهها، دغدغهها و البته فشارهای اقتصادی است، یادآور میشود: در میان هیاهوی انتخاب دفتر و کیف با طرحهای کارتونی، آنچه نباید فراموش شود، اهمیت ایجاد تعادل میان خواستههای کودکانه و توان اقتصادی خانوادهها، و همچنین ضرورت نقشآفرینی نهادهای آموزشی در کاهش تبعیض و افزایش آگاهی مصرفی در نسل آینده است.
این روانشناس با اشاره به اینکه برای بسیاری از کودکان وسایل مدرسه بخشی از هویت اجتماعی است و دسترسی نداشتن به طرح محبوب میتواند حس کمبود و عقبماندگی ایجاد کند، تصریح میکند: این احساس ممکن است مشارکت کلاسی و حضور در جمعهای دوستانه را کاهش دهد تا کودک از مقایسه مستقیم در امان بماند و گاهی نیز به رفتارهای جبرانی مانند شوخیهای اغراقآمیز یا واکنشهای پرخاشگرانه برای جلب توجه میانجامد.
وی در ادامه میگوید: تداوم این وضعیت بدون حمایت عاطفی و گفتوگوی روشن میان والدین و مدرسه به افت عزت نفس و شکلگیری تصویر منفی از خود منجر میشود. راهکار عملی آن است که والدین با شفافیت درباره محدودیتها سخن بگویند و همزمان بدیلهای باکیفیت و مقرونبهصرفه پیشنهاد کنند و معلمان نیز با مدیریت هنجارهای کلاس فضای مقایسه ظاهری را کمرنگ کند.
بررسیها نشان میدهد لوازمالتحریر نهتنها ابزار آموزشی، بلکه بخشی از دنیای ذهنی و اجتماعی کودکان است. طرحها و قیمتهای متنوع این وسایل میتوانند بر روحیه و انگیزه کودکان تأثیر بگذارند. بهتر است والدین، مدارس و تولیدکنندگان به جنبههای فرهنگی و اجتماعی این محصولات توجه بیشتری داشته باشند و دولت نیز با حمایت از تولید داخلی و کنترل قیمتها، شرایط خرید را برای همه خانوادهها آسانتر کند.
