یکی از وظایف شهرداریها بهعنوان نهاد خدماترسان، انجام اقدامات و فعالیتهایی است که براساس تعاریف موجود و نیز ویژگیهای آنها در چارچوب طرحها یا پروژههای عمرانی قرار میگیرند.
معمولاً تولد و ظهور یک طرح یا پروژه عمرانی براساس یک نیاز در کسبوکار است و یا ممکن است براساس بررسی ضرورت نزد یک سرمایهگذار آغاز شود.
مسلماً پیش از آغاز عملیات اجرایی، اقدامات و مطالعات زیادی برای انتخاب یک پروژه انجام میشود؛ مطالعاتی که اگر تحلیل و بررسیهای آن بهدرستی انجام نشود ممکن است به موفق نشدن و یا شکست کامل پروژه یا طرح منجر شود.
معمولاً مطالعاتی که پیش از آغاز اجرای پروژه انجام میپذیرد در حوزه امکانسنجی است و محصول نهایی آن طرح توجیهی برای اجراست. یک مطالعه امکانسنجی (Feasibility Study) ظرفیت پروژه برای موفقیت را ارزیابی میکند و میبایست با یک رویکرد هدفمند و بیطرفانه برای ارائه اطلاعات انجام شود؛ زیرا خروجی آن مبنای تصمیمگیریهای هنگام اجرا خواهد بود. در یک روند استاندارد امکانسنجی در 3 بخش کلی و 4 ریزموضوع انجام میپذیرد:
1-امکانسنجی سیستمی:
1-1-امکانسنجی حقوقی
2-امکانسنجی عملیاتی:
1-2-امکانسنجی اقتصادی
2-2-امکانسنجی فنی
3-2-امکانسنجی زمانی
3-امکانسنجی اجتماعی
فرایند امکانسنجی اجتماعی تا اندازهای به مقوله ارزیابی تأثیرات اجتماعی پروژههای شهری شباهت دارد. زیرا مزایا و هزینههایی که پروژه برای اشخاص ثالث ایجاد میکند را مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد.
دلیل اینکه امکانسنجی اجتماعی کاملاً با ارزیابی تأثیرات اجتماعی (اتا) یکسان نیست این است که «اتا» پژوهشی بین رشتهای با محوریت علوم اجتماعی است که میکوشد با سهیم شدن در همه مراحل برنامهریزی، اجرا و ارزیابی نتایج اقدامات توسعهای شناخت معتبری از تغییراتی که این اقدامات در محیط طبیعی و اجتماعی ایجاد میکنند ارائه دهد و پیش از اجرا شدن، تأثیرات اجتماعی ناشی از آنها را برآورد کرده و شرایط اجتماعی موفقیت اقدامات توسعهای را مطالعه کند، تأثیرات منفی این اقدامات را پیشبینی نماید و راهکارهایی برای دور شدن یا کاستن از تأثیرات منفی و تقویت تأثیرات مثبتشان ارائه دهد.
همانگونه که در آغاز سخن اشاره شد شهرداریها در چارچوب وظایف ذاتی و محوله، موظف به انجام اقداماتی ـ در درون شهرها ـ هستند که نتیجه آن فراهم شدن امکانات و تسهیلاتی برای شهروندان در حوزههایی همچون حملونقل و ترافیک، دفع بهداشتی و بازیافت پسماندهای شهری، بهسازی و نگهداری گذرگاههای شهری، فضای سبز، خدمات فرهنگی، اجتماعی و ورزشی، ساماندهی و نظارت بر ساختوساز و ... است. محقق شدن همه یا بخش بزرگی از این موارد وابستگی مستقیم به اجرای طرحها و پروژههای گوناگون شهری در مقاطع مختلف زمانی دارد. همچنین گفته شد که یکی از مهمترین اقدامات پیش از اجرا، انجام مطالعه، تحلیل و بررسی دقیق جوانب است.
هر طرح و یا پروژه عمرانی از یکسو در کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت آثاری را ـ مثبت یا منفی ـ بر تمامی ابعاد زندگی شهروندان بر جای میگذارد و از سوی دیگر با صرف زمان، منابع مالی و انسانی مشخص از سوی کارفرما یا سرمایهگذار به اجرا درمیآید؛ یعنی در حقیقت ایجاد هزینه مینماید.
بر پایه اصول رایج انتظار میرود در ازای ایجاد هزینه، فوایدی نیز برای همه طرفهای شناختهشده مانند کارفرما، سرمایهگذار، بهرهبردار و ... به تناسب نقش و میزان اثرگذاری آنها حاصل شود. نکته بسیار مهمی که مجریان بایستی از آن آگاه باشند این است که بهرهمندی از نتایج مثبت (فواید اجرا) بدون در اختیار داشتن راهبرد مؤثر و اجرای راهکارهای تعریفشده در آن امکانپذیر نیست.
طرحها و پروژههای عمرانی شهری، درون شهرها اجرا میشوند و کاملاً آشکار است که برآیند (نتیجه) آنها بر تمامی اجزای شهر تأثیر میگذارد. به همین دلیل مطالعه، تحلیل و بررسی آثار و پیآمدهای ناشی از طرحها و پروژهها پیش، هنگام و پس از اجرای آنها درحالحاضر مؤثرترین و هوشمندانهترین راهبردی است که مجموعه مدیریت شهری میتواند از آن برای دستیابی به بیشترین میزان نتایج مثبت در هنگام انجام اقدامات توسعهای استفاده کند و در حقیقت برای آن پروژه و طرح، ارزش افزوده ایجاد کند.
یکی از راهکارهای بسیار اثربخش انجام ارزیابی تأثیرات اجتماعی (اتا) است که سرآغاز استفاده از آن در کشورهای توسعهیافته به زمان تصویب قانون ملی سياست زيستمحيطي آمریکا در سال 1969 بازمیگردد. این قانون، ارزیابی اثرات محیطی هر برنامه و پروژهای برای مداخلات توسعهای را الزامی ساخت.
بهعنوان نمونه، زمانی که قرار شد خط لولهای در آلاسکا ایجاد شود، یکی از بخشهای اصلی گزارشی که طبق قانون مورد اشاره تهیه شد به بررسی تأثیرات این خط لوله بر فرهنگ بومیان اینوئیت (از قبایل سرخپوست) میپرداخت.
اجرای طرحها و پروژههای شهری، آشکارا بر بسیاری از ابعاد زندگی انسانها (شهروندان) تأثیر میگذارند و گستره این تأثیرگذاری نیز وجوه گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، محیطزیستی، ترافیکی و ... را دربرمیگیرد. این موضوع زمانی اهمیت بیش از پیش مییابد که بدانیم در زمان اجرایی شدن اقدامات توسعهای علاوهبر محیط با گروههای مختلفی از افراد روبهرو خواهیم شد که یا از روند اجرا تأثیر میپذیرند و یا بر آن تأثیر میگذارند و شکل و دامنه این تأثیرات بسته به نوع و میزان دخالت در محیط متغیّر است.
اگر مدیران شهری به مقوله ارزیابی تأثیرات اجتماعی (اتا) که در نهایت به تقویت آثار مثبت و حذف یا کاهش پیآمدهای منفی ناشی از اجرای پروژهها و طرحها منجر میشود بهمثابه ارزشافزوده اقدامات توسعهای بنگرند، بیگمان خدماتی که در چارچوب اجرای طرحها و پروژههای عمرانی شهری ارائه میشوند میتوانند با بهرهگیری از نتایج مطالعات و ارزیابی تأثیرات اجتماعی ارزشی بسیار بیشتر از زمانی که این اقدامات بدون مطالعه و بررسی لازم انجام میگیرند، داشته باشند و تبدیل به محصولات و نتایجی شوند که همگان از آثار سودمند آن بهرهمند شوند.
مهمترین برآیندهای شکلگیری این نوع نگاه مدیریت زمان و هزینه، تقویت نگرش مثبت نسبت به عملکرد و جایگاه سازمان در افکار عمومی و بهوجود آمدن انگیزه برای همراهی و همکاری بیش از پیش شهروندان در راستای اقدامات در دست اجرا و برنامههای خرد و کلان مجموعه مدیریت شهری در حرکت به سوی آینده است.
پوریا هادیان
مسئول دبیرخانه ارزیابی تأثیرات اجتماعی
شهرداری همدان
پروژههای شهری
