تعلل مدیریت شهری در اجرای زیرساختهای ترافیکی شهر همدان
در دهههای اخیر، گفتمان زیرساختی در ایران، بهویژه در شهرهای میانی همچون همدان، در پی الگوبرداری از الگوهای سختافزاری و کالبدی شهرهای بزرگ، منجر به رشد ناموزون شبکههای ترافیکی با محوریت پلهای غیرهمسطح، تقاطعهای چندسطحی و پروژههای اتصالی نیمهتمام شده است. با این حال، تحلیل هزینه-فایده پنهانشده و نادیدهگرفتهشده در پس این پروژهها، بهویژه در همدان، حکایت از بحران چندوجهی در حکمرانی شهری، نارسایی زیستمحیطی و گسست نهادی در حکمرانی زیرساخت دارد.
همدان، به عنوان یکی از کهنترین زیستگاههای تمدنی فلات ایران، با شبکهای شعاعی و سنتی در عرصه خیابانی خود، در دهه اخیر به میزبان پروژههایی بدل شده که فاقد پیوست اقلیمی، پیوست ترافیکی نوین و پیوست حکمرانی چندسطحی بودهاند. ناکامی در اجراییسازی کنارگذرهای شرقی و غربی، شکلگیری پلهای موضعی با فشارهای سیاسی و تضعیف نقش مدیریت شهری در برابر نهادهای بالادستی، این شهر را با یک پارادوکس مدرن مواجه کرده است: شهرسازی پرهزینه و فاقد اثرگذاری.
در این میان، رخدادهای اقلیمی نظیر گرمشدن اقلیم همدان، خشکی دورهای منابع آب، گسترش جزایر حرارتی موضعی در نقاط پلخیز و کاهش اکولوژی شهری بهواسطه حذف سطوح نفوذپذیر، ابعاد بحرانیتری به وضعیت موجود دادهاند. به بیان دیگر، زیرساختهای ترافیکی نه تنها نتوانستهاند کیفیت زندگی را بهبود دهند، بلکه به سوخترسانیِ بیشتر به ماشینمحوری، انتشار کربن و اختلال در تبادل حرارتی سطح شهر انجامیدهاند.
ادبیات جهانی در حوزهی «حکمرانی اقلیمی-ترافیکی» (Climate-Responsive Traffic Governance) بر نیاز به تحول بنیادین در منطق طراحی زیرساختی تأکید دارد. بهویژه در شهرهایی با الگوهای متراکم تاریخی، اقلیم کوهستانی و فشار بر منابع زیستی، تنها راه برونرفت از بحران، بازاندیشی تقاطعها و پلها به عنوان سامانههای چندمنظوره، اکولوژیک، اقلیمپذیر و مردممحور است. با این حال، در ایران و بهویژه در همدان، هیچگاه زیرساختهای ترافیکی بهمثابه مداخلهای اکولوژیک و میانحوزهای بازخوانی نشدهاند.
تحلیل چندلایه از بحران ترافیک
وزیرساختهای نیمهکاره در همدان؛ از پلسازی ناکارآمد تا ناکامی کنارگذرها
شهر همدان در سالهای اخیر با مجموعهای از پروژههای عمرانی و ترافیکی مواجه بوده که نه تنها سبب بهبود جریان ترافیک نشدهاند، بلکه خود به یکی از عوامل انسداد سیالیت شهری و تنشهای کالبدی-اجتماعی بدل شدهاند. مهمترین این پروژهها، احداث پلهای غیرهمسطح و همزمان، اجرا نشدن یا توقف کنارگذرهای شرقی و غربی بوده است. این وضعیت، حاصل افتراق مزمن مدیریت شهری و حکمرانی استانی است که باعث تضاد اولویتها، تخصیص نادرست منابع و بیثباتی در سیاستگذاری زیرساختی شده است.
اشکالات اساسی در رویکرد پلسازی
- افزایش ترافیک القایی: پلها بهجای کاهش ترافیک، با تشویق استفاده از خودروهای شخصی، الگوهای تردد خودرومحور را تثبیت کرده و ترافیک را از نقطهای به نقطه دیگر منتقل میکنند.
- تضعیف ساختار اکولوژیک شهری: پلهای شهری سبب قطع پیوستگی اکولوژیکی، ایجاد سایههای دائمی، افزایش سطوح آسفالتی و تشدید پدیده جزیره گرمایی شدهاند.
- بحران زیباییشناسی و کیفیت فضایی: این پلها بدون پیوست زیباییشناسی شهری، تنش بصری و اغتشاش کالبدی ایجاد کردهاند.
دلایل تحقق نیافتن کنارگذرهای شرقی و غربی
- تعارض منافع بین نهادهای حکمرانی شهری (شهرداری) و استانی (استانداری و وزارت راه)
- کمبود منابع مالی در سایه تمرکز بر پروژههای نمایشی
- فقدان نگاه فرامحلی و منطقهای به جغرافیای ترافیکی همدان
- نبود برنامهریزی یکپارچه حملونقل با رویکرد حملونقل پایدار و کاهش کربن
چالشهای آیندهنگرانه: گرم شدن اقلیم و تهدید اکولوژی شهری
- افزایش دما و کاهش پوشش گیاهی سبب جزیره گرمایی شهری و افزایش مصرف انرژی شده است.
- پلها و زیرساختهای آسفالتی جدید این شرایط را تشدید کردهاند.
- عدم اجرای کنارگذرها، ترافیک درونی شهر را افزایش داده و سطح تماس انسانی با آلایندهها و گرما را بالا برده است.
راهکارهای نوین، بومیمحور، واقعگرا و عملیاتی
۱. تدوین سند «شبکه همپوشان ترافیکی با اولویت تقاطعهای سبز»
جایگزینی پلها با تقاطعهای همسطح با چرخههای هوشمند ترافیکی و فضای سبز روی تقاطع.
طراحی تقاطعهایی با سطح قابل نفوذ و مقاوم به گرما.
۲. احیای کنارگذرها در قالب پروژههای مشارکتی چندمنظوره
بازتعریف کنارگذرها نه صرفا بهعنوان مسیر عبور، بلکه بهعنوان محور اکولوژیک و انتقالی انرژی سبز (پنل خورشیدی، بادگیرها، مسیر دوچرخه و پارک خطی)
استفاده از مدلهای سرمایهگذاری «PPP منطقهای» با نقشآفرینی شهرهای اقماری همدان مانند مریانج، جورقان و قهاوند.
۳. الگوسازی از مسیرهای «انتقالی هوشمند» برای همدان
طراحی شبکه حملونقل یکپارچه با محوریت حلقههای ترافیکی نرم شامل مسیرهای دوچرخه، مینیبوسهای الکتریکی محلی و سیستم حملونقل اشتراکی برای جابجایی بین مراکز ثقل شهری و بازار سنتی.
۴. استقرار «ایستگاههای تهویه شهری» در نواحی پرترافیک
بهرهگیری از ساختار معماری سنتی همدان مانند بادگیرها، سردابها و کوچهباغها برای ایجاد سامانه تهویه طبیعی و کاهش گرمای موضعی.
مدل پیشنهادی: «همدان ۱۴۱۰؛ شهر انتقالی کمکربن با ریزشبکههای همپوشان»
این مدل مبتنی است بر:
۱. کاهش اتکای ترافیکی به مرکز تاریخی و بازار اکباتان
۲. تقویت حلقههای پیرامونی (کنارگذرها) برای کنترل جریان بیرونی
۳. طراحی مجدد فضاهای ترافیکی با عملکردهای زیستپذیر
۴. پیوست کربنی و اقلیمی برای تمام پروژههای شهری
اجرای نقشه شبکه ریزمدیریتی ترافیک (Micro-Traffic Grid)
- ایجاد شبکه محلی TAZ (Traffic Analysis Zones) در شهر، با تقاطعهای هوشمند و تخصیص فضاهای توقفگاهی توزیعشده برای کاهش ورود اتوبوس و سواری به مرکز شهر.
- طراحی مسیرهای دوچرخه و پیادهروهای گسترده با پوشش سایهدار (درخت و سایبان) برای جذب کاربران جایگزین.
- ترکیب تهویه طبیعی شهری با معماری بومی
- بازیابی تکنیکهای سنتی همدان: استفاده از بادگیرها، سردابها و پوشش گیاهی سقفی برای ایجاد جریانهای تهویه شهری.
چشمانداز شهری همدان تا ۱۴۲۵
سال ۱۴۰۸: آغاز پروژه «پل اکولوژیک غرب» بهصورت پایلوت، با پوشش سبز و دوچرخه.
۱۴۱۰: بهرهبرداری از رینگ حملونقل هیبریدی شامل اتوبوس خورشیدی و مسیر دوچرخه.
۱۴۱۲: گسترده شدن شبکه Micro-Traffic تا گذر شهر به نقشه سبز.
۱۴۲۵: جایگزینی ۵۰٪ سفرهای سواری با حملونقل پاک، کاهش ۲۰٪ دما و افزایش ۱۵٪ کیفیت زندگی.
راهبردهای کلیدی و پیشنهادهای اجرایی
۱. تدوین پیوست اقلیمی-ترافیکی برای تمام پروژههای زیرساختی شهری همدان، با الزام به تحلیل حرارتی، برآورد اثرات جزیره گرمایی و سنجش کربن.
۲. بازطراحی پلهای موجود بهمثابه «گرههای اکولوژیک و چندمنظوره» با افزودن سطوح سبز، پوششهای نفوذپذیر، ایستگاههای حملونقل سبز و سازههای خنککننده سطح شهری.
۳. احیای کنارگذرهای شرقی و غربی همدان با منطق حکمرانی مشارکتی و بازتوزیع اختیارات میان دولت محلی و استانی، در قالب پلتفرمهای مشترک تصمیمگیری چندنهادی (Multilevel Urban Traffic Governance).
۴. استقرار سامانه هوشمند مدیریت ترافیک حرارتی (Heat-Traffic Monitoring System) در نقاط بحرانی، با هدف همپایش همزمان دما، تراکم خودرو و کیفیت هوا.
۵. تعریف شاخصهای «کیفیت زندگی اقلیمی-ترافیکی» برای همدان در طرح جامع جدید یا سند توسعه پایدار شهری، شامل معیارهایی چون تعداد پلهای خنثیساز گرما، سرانه فضای سبز پیرامونی تقاطعها و سهم پیادهمحوری در اطراف زیرساختهای کلیدی.
- ایجاد واحد تخصصی «زیرساختهای اقلیمپذیر» در شهرداری همدان با مأموریت پیوند میان اقلیمشناسی، مهندسی ترافیک و برنامهریزی شهری.
صادق حسنی
دکتری تخصصی برنامهریزی شهری و مطالعات شهری
