در دنیای امروز، اینترنت و فضای مجازی به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره انسانها تبدیل شده است و این امر بهویژه بر کودکان تأثیرات عمیقی گذاشته است.
کودکان دیگر تنها از فناوری استفاده نمیکنند، بلکه بهطور فعال وارد عرصه تولید محتوا، تأثیرگذاری در فضای دیجیتال و حتی تبدیل شدن به یک کالای مصرفی در بازار مجازی شدهاند. این تغییرات در شرایطی اتفاق میافتد که بهواسطه رشد سریع و غیرقابل پیشبینی تکنولوژی، بسیاری از قوانین و مقررات موجود برای حفاظت از حقوق کودکان در این فضای جدید ناکافی به نظر میرسند.
کودکبلاگری، یکی از پدیدههای تازهوارد در این فضا است که کودکان بهطور غیرمستقیم وارد دنیای تولید محتوا میشوند و گاهی حتی به ابزاری برای جذب توجه و درآمد تبدیل میشوند. اما آیا کودکان از نظر حقوقی قادر به ارائه رضایت آگاهانه برای حضور در فضای مجازی هستند؟ آیا والدین میتوانند بهطور کامل مسئولیت تصمیمگیریهای دیجیتالی خود را بر دوش بگیرند؟
دنیای دیجیتال امروزی با تمام فرصتها و تهدیدهایی که برای کودکان به همراه دارد، چالشهای جدیدی را در زمینه حقوق کودک بهوجود آورده است. حقوقی چون حفظ حریم خصوصی، جلوگیری از سوءاستفاده و بهرهکشی، جلوگیری از دسترسی به محتوای مضر و حمایت از سلامت روانی و جسمانی کودک در فضای آنلاین، از جمله مسائلی هستند که باید در بستر قوانین و نظارتهای دقیق قرار گیرند. در این راستا، ضرورت تصویب قوانینی همچون «قانون حمایت از کودکان در فضای مجازی» و ارتقاء آگاهیهای عمومی برای والدین و معلمان در خصوص مسئولیتهای جدیدشان در فضای دیجیتال احساس میشود.
یک حقوقدان در این باره نیز معتقد است که کودکان به دلیل رشد نارس عقلانی و هیجانی اهلیت حقوقی برای رضایت آگاهانه ندارند. این درحالی است که در ایران، کودکان زیر ۱۸ سال طبق قواعد حقوقی اهلیت قانونی ندارند و مسئولیت با والدین است. اما رضایت والدین هم نباید به زیان کودک باشد. کودک نه ابزار محتوا است و نه دارایی والدین؛ او صاحب حق بر کرامت و آیندهای آزاد است.»
الهه جعفرزاده با بیان اینکه جهان امروز، جهانی است که کودکان در آن دیگر تنها «مصرفکننده» فناوری نیستند، بلکه خود به «تولیدکننده»، «تأثیرگذار» و «کالا» در بازار دیجیتال تبدیل شدهاند، میافزاید: تلفن همراه، دوربین و پلتفرمهای اشتراکگذاری محتوا، مرز سنتی میان فضای خصوصی و عمومی را در زندگی کودکان در هم شکستهاند. تصویری ساده از تولد یک نوزاد یا حضور او در کلاس درس، در کسری از ثانیه به محتوایی جهانی بدل میشود؛ بیآنکه کودک هیچگونه رضایت آگاهانهای داده باشد.
یک حقوقدان و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، در گفتوگو با خبرآنلاین نیز با اشاره به اینکه مهمترین تهدیدهایی که در فضای دیجیتال برای کودکان وجود دارد را اینگونه برمیشمارد، میگوید: در فضای دیجیتال، نقض حریم خصوصی، آزار آنلاین، بهرهکشی جنسی، اعتیاد دیجیتال و دسترسی به محتوای نامناسب عواملی هستند که سلامت کودک را در ابعاد گوناگون تهدید میکنند. ایران باید «قانون حمایت از کودکان در فضای مجازی» را تصویب کند که پردازش دادههای کودکان بدون رضایت والدین را ممنوع کند، مسئولیت کیفری برای ناقضان تعیین کند، پلتفرمها را به طراحی محیط ایمن ملزم کند و نظام حذف سریع محتوای مضر را ایجاد کند.
محمدمهدی سیدناصری در پاسخ به این پرسش که حقوق کودکان در عصر اینترنت؛ رضایت کودک برای حضور در فضای مجازی معتبر است؟ بیان میکند: در مرحله نخست بد نیست به این موضوع بپردازیم که حقوق بینالملل چه استانداردهایی برای حفاظت از کودکان در فضای مجازی دارد؟
ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک از حریم خصوصی کودکان، از جمله در فضای دیجیتال، حمایت میکند. تفسیر شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک (۲۰۲۱) دولتها را موظف به حفاظت از دادهها و تصاویر کودکان، الزام پلتفرمها به رعایت اصول «حداقل دادهبرداری» و «رضایت آگاهانه»، آموزش سواد دیجیتال به کودکان و والدین و پیشگیری از بهرهکشی، تبلیغات هدفمند و خشونت آنلاین کرده است.
وی بیان میکند: در ایران خلأهایی جدی وجود دارد که عبارتند از: نبود قانون حمایت از دادههای شخصی کودکان، نبود نظام رضایت والدین برای ثبت و پردازش اطلاعات کودکان در پلتفرمها، فقدان مرجع مستقل نظارت بر محتوای کودک و دادههای او و نبود دستورالعمل مشخص برای مدارس، والدین و رسانهها درباره انتشار تصاویر کودکان. از این رو، نیاز به تصویب یک «قانون جامع حمایت از کودکان در فضای مجازی» بهشدت احساس میشود.
پدیده «کودکبلاگری» از مهمترین موضوعات عصر جدید است
این پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان یادآور میشود: در این الگو، والدین یا مدیران محتوا از تصویر و صدای کودک برای جذب دنبالکننده، تبلیغات و درآمدزایی استفاده میکنند. از منظر حقوق بینالملل، این پدیده میتواند مصداق بهرهکشی اقتصادی از کودک طبق ماده ۳۲ کنوانسیون حقوق کودک باشد که دولتها را موظف میکند کودکان را از هر نوع استثمار اقتصادی که به رشد جسمی، ذهنی یا اخلاقی آنها لطمه میزند، حمایت کنند.
ناصری با تأکید به اینکه کودکبلاگری بدون چارچوب قانونی روشن، مصداقی از بهرهکشی مدرن است؛ اضافه میکند: بهرهکشیای که در آن، کودک به «ابزار سرمایهگذاری دیجیتال» بدل میشود.
پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان در پایان به نقش آموزش و پرورش در این خصوص میپردازد و در ادامه میگوید: وزارت آموزش و پرورش باید آییننامهای شفاف درباره استفاده از دادههای آموزشی، عکسها و فیلمهای دانشآموزان تصویب کند تا معلمان از مسئولیت کیفری احتمالی مصون بمانند و حقوق کودکان نیز محفوظ بماند.
