در بسیاری از روستاهای دورافتاده همدان، کمبود آب دیگر فقط یک دغدغه نیست؛ واقعیتی است که هر روز زندگی مردم را شکل داده و زنان را در نقشی فراتر از مصرفکننده قرار میدهد. آنها به مدیران بیادعای آب تبدیل شدهاند؛ زنانی که با تجربه، خلاقیت و احساس مسئولیت، راههایی برای حفظ و استفاده بهتر از منابع محدود یافتهاند. از تنظیم زمان آبیاری تا استفاده دوباره از آب شستوشو؛ این تصمیمهای کوچک، تصویر تازهای از مقاومت و آگاهی در دل خشکسالی ساخته است. بسیاری از این زنان الگوهای صحیح مصرف آب را در داخل منزل آغاز کردهاند که این فرهنگسازی در نهایت به مزارع و باغات و مدیران آینده کشور تسری مییابد.
در روستای ورکانه، فاطمه، زنی 50ساله و مادر 3فرزند، نمونهای از همین رویکرد است. او میگوید: «در چند سال گذشته که با خشکسالی و کمآبی مواجه شدهایم، یاد گرفتیم هر قطره آب ارزش دارد. آب شستوشوی سبزی را به بچهها میدهم تا برای آبیاری درختهای سیب استفاده کنند. حتی بچهها یاد گرفتهاند موقع شستن دستوصورت، زدنِ مسواک و دوشگرفتن، شیر آب را بیدلیل باز نگذارند.»
خانه او حالا به الگویی ساده و کارآمد برای مدیریت آب در سطح خانوار تبدیل شده است. او نه مهندس است و نه مدیر، اما با تجربه زندگی، رفتارش را چنان تغییر داده که بسیاری از زنان همروستا از او پیروی میکنند. در این روستا بسیاری از کودکان ارزش آب را بیشتر از بزرگسالان میدانند و از آن حتی برای بازیهای روزانه هم استفاده نمیکنند.
در چند کیلومتر آنسوتر، در روستای کوهستانی «اشتران»، زهرا و چند زن دیگر، با وسایل ابتدایی، سامانهای ساده برای جمعآوری آب باران طراحی کردهاند. آنها با استفاده از لولههای پلاستیکی و ظرفهای بزرگ، آب باران را از پشتبام جمع میکنند و برای شستوشو یا آبیاری باغچهها به کار میبرند.
زهرا میگوید: «سالها باران میبارید و ما از تماشای آن لذت میبردیم. نهایت، 5 یا 6روز بعد از آن هم درختان سرزنده بودند و نیاز به آبیاری نداشتند. اما حالا میدانیم هر بارش میتواند چند روز بیشتر به کارمان بیاید. بسیاری از ما با این روش تعدادی دبه پر از آب نگهداری میکنیم و در موقع نیاز از آن استفاده میکنیم. وقتی میبینیم باغچهها با این آب دوباره سبز میشوند، احساس میکنیم زحمتمان بینتیجه نمانده است.»
در روستای حاج مقصود هم گروهی از زنان جوان با نام «دستهای آبی» فعالیت میکنند. هدفشان آموزش صرفهجویی در آب به اهالی روستاست. آنها هر هفته در مسجد یا خانه یکی از اهالی جمع میشوند و درباره راهکارهای ساده گفتوگو میکنند. کوتاهتر کردن زمان استحمام، استفاده دوباره از آب باقیمانده از شستشوی میوه و سبزیجات و... برای آبیاری شبانه و کاشت گیاهان بومی کمآببر بهجای چمن برخی از این راهکارهاست.
زینب، یکی از اعضای گروه، زینب، یکی از اعضا، دفترچهای دارد پر از یادداشتهای ساده اما کاربردی: «کوتاهتر دوش بگیریم، آب شستشوی میوهها، سبزیجات و وضو را برای آبیاری استفاده کنیم و بهجای چمن، گیاهان کمآببر بکاریم.»
او میگوید: «اگر زنان یاد بگیرند چطور آب را مدیریت کنند، خانوادهها هم تغییر میکنند. چون تصمیمهای بزرگ، از همین کارهای کوچک آغاز میشوند.»
در شهر همدان هم رد این آگاهی به چشم میخورد.
نرگس، معلم دبستان در یکی از مدارس جنوب شهر، دفترچهای دارد به نام «دفتر قطرهها». او از دانشآموزان میخواهد، بنویسند در خانه چگونه در مصرف آب صرفهجویی کردهاند. همین ایده ساده سبب شده گفتوگو درباره آب به یکی از موضوعات خانوادگی تبدیل شود.
نرگس میگوید: «وقتی بچهها از کارهای کوچکشان درباره صرفهجویی حرف میزنند، خانواده هم تشویق به انجام میشود. آگاهی از همین نقطهها آغاز میشود.»
این روایتها شاید ساده به نظر برسند، اما در دل خود یک انقلاب آرام دارند. کارشناسان محیطزیست میگویند بیش از نیمی از تصمیمهای مرتبط با مصرف آب در خانوارها، توسط زنان گرفته میشود. یعنی هر زن روستایی، میتواند در هر روز با چند تصمیم کوچک، صدها لیتر آب را نجات دهد.
زنان همدانی در سکوت بحران، با جمعآوری آب باران با لولههای ساده، استفاده دوباره از آب شستوشو، آموزش کودکان برای صرفهجویی و کاشت گیاهان بومی مقاوم به خشکی فرهنگ تازهای ساختهاند.
این اقدامات شاید کوچک به نظر برسند، اما در کنار هم، به فرهنگ تازهای از صرفهجویی آگاهانه و شبکهای از امید و آگاهی تبدیل شدهاند.
فاطمه، همان زن ورکانهای، در گفتوگویش جملهای میگوید که شاید خلاصه تمام این تلاشها باشد: «ما منتظر اجرای طرحهای بزرگ مدیران و ادارات نیستیم. هر کداممان میتوانیم سهم خودمان را در حفظ آب ادا کنیم.»
در حالیکه بسیاری از چشمهها خشک شدهاند، زنان روستاهای همدان آرام و بیادعا، به جای شکایت یا انتظار برای ساخت سد و اجرای طرحهای بزرگ، راهی برای ادامه زندگی یافتهاند. و شاید همین نگاه، امید واقعی این سرزمین باشد.
صدای آنها، مثل زمزمه آب، آرام است اما پایدار- صدایی که یادمان میآورد: «تغییر از خانه آغاز میشود».
