در دنیای امروز، بازیهای فکری و کوچهای که زمانی بخش مهمی از سرگرمیهای نوجوانان بودند، کمکم جای خود را به فضای مجازی و شبکههای اجتماعی دادهاند.
با افزایش نفوذ اینترنت در زندگی روزمره، نوجوانان بیشترین زمان خود را صرف استفاده از این فضا میکنند. فضای مجازی و بازیهای آنلاین به عنوان یکی از اصلیترین سرگرمیها برای کودکان و نوجوانان شناخته شده و بخش بزرگی از زندگی آنها را شامل میشود. این تغییرات همزمان با رشد روزافزون استفاده از اینترنت و شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر سبب ایجاد نگرانیهایی درباره اثرات منفی این فضاها بر رفتار و سلامت روانی نوجوانان شده است.
روز جهانی اینترنت، که به پاس اهمیت دسترسی به اطلاعات و ارتباطات آنلاین برگزار میشود، فرصتی است تا به تأثیرات مثبت و منفی این فضا بر روی نوجوانان و جوانان پرداخته شود.
استفاده بیش از حد از فضای مجازی و پدیده اعتیاد دیجیتال
اگرچه فضای مجازی و اینترنت فرصتهای زیادی برای آموزش، ارتباط و گسترش آگاهی فراهم میکند، استفاده بیرویه و بدون نظارت میتواند منجر به اعتیاد به فضای مجازی و اختلال در عملکرد روزمره نوجوانان شود. این وضعیت، که از آن با عنوان «اعتیاد به فضای مجازی» یاد میشود، در سالهای اخیر به یکی از مشکلات اصلی خانوادهها و مربیان تبدیل شده است.
در گفتوگو با نوجوانان مختلف، وضعیت استفاده از اینترنت و فضای مجازی به شکلهای متفاوتی به تصویر کشیده شده است:
فربد، نوجوان ۱۵ ساله در اینباره میگوید: من بیشتر وقت خود را صرف دیدن یوتیوب میکنم و سعی میکنم مطالب مفید و ارزندهای را از طریق این پستها دنبال کنم. بسیاری از مردم اعتقاد دارند که فضای مجازی اعتیادآور است، اما به نظر من استفاده از اینترنت قوانینی دارد که به خود فرد بستگی دارد که چگونه از آن استفاده کند.
روژان، نوجوان ۱۳ ساله، که خود را یکی از فعالان فضای مجازی میداند، اضافه میکند: بیشتر زمان خود را صرف جستوجو در اینترنت میکنم و از این طریق اطلاعات عمومی و پژوهشهای زیادی کسب کردهام، فضای مجازی فرصتی برای یادگیری و رشد است.
همچنین مادر یک نوجوان ۱۷ ساله نیز نگرانی خود را اینگونه بیان میکند: پسرم ساعتها در اینترنت میچرخد و من از آیندهاش میترسم. او در سن حساسی قرار دارد و ممکن است آسیبهای جبرانناپذیری به زندگیاش وارد شود. به همین دلیل سعی کردهام زمان استفاده از اینترنت را مدیریت کنم، اما فایدهای نداشته است.
فرصتها و تهدیدهای فضای مجازی
مشاور تحصیلی و کارشناس فضای مجازی در گفتوگو با همدان پیام به جنبههای مثبت و منفی استفاده از اینترنت میپردازد و میگوید:یکی از راههای تشویق نوجوانان به استفاده حرفهای از اینترنت، ایجاد کسبوکارهای آنلاین است. در کشورهای مختلف مانند آمریکا و اروپا، نوجوانان مهارتهای خود را در رسانههای اجتماعی آموزش میدهند و از طریق ارائه خدمات به کسب درآمد میپردازند. این امر میتواند به نوجوانان کمک کند تا در دنیای دیجیتال حرفهایتر شوند.
فؤاد زنگنه با بیان اینکه یکی از راههای مفید برای استفاده بهینه از فضای مجازی، راهاندازی کسبوکارهای کوچک توسط نوجوانان است، میافزاید: در ایران نیز شاهد تولید محتوای مفید و ارزشمند توسط نوجوانان هستیم که میتواند به گسترش آگاهی و مهارتهای آنها کمک کند. برای مثال، در دنیای ورزشی، برخی از نوجوانان با اشتراکگذاری تجربیات و آموزشهای ورزشی، توانستهاند خود را به شهرت برسانند و از این طریق برند شخصی بسازند.
سیاستها و قوانین استفاده از فضای مجازی
وی به اهمیت رعایت قوانین بینالمللی در استفاده از فضای مجازی اشاره میکند و میگوید: در بسیاری از کشورهای دنیا، افراد زیر ۱۸ سال مجاز به استفاده از برخی سایتها و پلتفرمهای بینالمللی نیستند. برای مثال، مقالات مختلفی در رسانههایی مانند بیبیسی و نیویورک تایمز منتشر شده است که بر لزوم رعایت سن قانونی برای استفاده از برخی فضای مجازی تأکید دارند. این قوانین به حفظ امنیت و سلامت روانی نوجوانان کمک میکند.
این کارشناس همچنین پیشنهاد میدهد که خانوادهها با نظارت بر زمان استفاده از اینترنت و برنامهریزی مناسب، نوجوانان خود را به استفاده درست از فضای مجازی هدایت کنند. مدیریت زمان یکی از موارد مهم است که باید به آن توجه شود. خانوادهها میتوانند از ابزارهای مختلفی برای مدیریت زمان استفاده کنند و به نوجوانان کمک کنند تا از فضای مجازی به شکل بهینهتری بهرهبرداری کنند.
در پایان میتوان گفت که فضای مجازی، اگرچه میتواند به عنوان یک ابزار آموزشی و ارتباطی مفید باشد، استفاده نادرست و بدون نظارت از آن میتواند منجر به مشکلات روانی و رفتاری در نوجوانان شود. ایجاد آگاهی در مورد استفاده صحیح از اینترنت و فضای مجازی، به همراه نظارت خانوادهها، میتواند کمک شایانی به بهرهبرداری مثبت از این فضاها داشته باشد. در عین حال، باید فرصتهایی برای نوجوانان فراهم شود تا از فضای مجازی به عنوان ابزاری برای رشد مهارتها و ایجاد کسبوکارهای دیجیتال بهرهبرداری کنند.
